Historia rodziny Wierusz-Kowalskich sięga średniowiecza i ziemi wieluńskiej. Najstarsze wzmianki związane z rodem Wieruszów pochodzą z początków XIV wieku. W kolejnych pokoleniach Wieruszowie należeli do znaczących rodzin rycerskich regionu, byli właścicielami rozległych dóbr, pełnili urzędy ziemskie oraz uczestniczyli w życiu politycznym i wojskowym. Z czasem z rodu wyodrębniło się kilka gałęzi przyjmujących nazwiska od posiadanych majątków. Jedną z nich tworzyli Wieruszowie związani z Kowalami koło Praszki. Od nazwy tej miejscowości pochodzi nazwisko Kowalski, które połączone ze starszym określeniem rodowym dało formę Wierusz-Kowalski. Rodzina posługiwała się herbem Wierusz.
Dzieje rodu na przestrzeni kolejnych stuleci są wyjątkowo różnorodne. Jego przedstawiciele byli wojskowymi, ziemianami, artystami, uczonymi, lekarzami, inżynierami, dyplomatami, pisarzami i działaczami społecznymi. Ich losy wielokrotnie splatały się z najważniejszymi wydarzeniami historii Polski: epoką napoleońską, powstaniami narodowymi, odzyskaniem niepodległości, obiema wojnami światowymi, okupacją niemiecką i okresem powojennym.
Jedną z ciekawszych postaci XVIII wieku był Franciszek Wierusz-Kowalski (ok. 1675-1742), związany z dworem królowej Marii Kazimiery Sobieskiej. Towarzyszył jej środowisku emigracyjnemu w Rzymie, a następnie został kawalerem Zakonu Maltańskiego. Jego życiorys pokazuje, że już w tym okresie przedstawiciele rodziny funkcjonowali daleko poza granicami Rzeczypospolitej i byli obecni w europejskich środowiskach dworskich.
Do rodziny należała również Estera z Wierusz-Kowalskich Wybicka (ok. 1757-1824), żona Józefa Wybickiego, autora słów Mazurka Dąbrowskiego. Jej imię przetrwało między innymi w nazwie miejscowości Esterpole. Z kolei Jan Józef Wierusz-Kowalski (1792-1831) rozpoczął służbę wojskową jako bardzo młody człowiek w armii Księstwa Warszawskiego. Uczestniczył w kampaniach napoleońskich, dosłużył się stopnia oficerskiego i został odznaczony Krzyżem Złotym Orderu Virtuti Militari. Jego życie należało do typowych dla pokolenia Polaków, które nadzieję na odzyskanie niepodległości wiązało z Napoleonem.
Kilka dziesięcioleci później Marcin Edmund de Schmiden Wierusz-Kowalski (1839-1913) wziął udział w powstaniu styczniowym. Walczył w oddziałach powstańczych, został schwytany przez Rosjan, uwięziony, a następnie zesłany w głąb Imperium Rosyjskiego. Po latach spisał swoje wspomnienia, pozostawiając cenne świadectwo walki, represji i życia zesłańców. Inną, zupełnie odmienną drogę obrała Bronisława Wierusz-Kowalska, pisarka i tłumaczka literatury francuskiej, aktywna na przełomie XIX i XX wieku i przez wiele lat współpracująca z prasą przeznaczoną dla dzieci i młodzieży.
Najbardziej znanym przedstawicielem rodziny pozostaje oczywiście Alfred Wierusz-Kowalski (1849-1915), jeden z najwybitniejszych polskich malarzy szkoły monachijskiej. Urodzony w Suwałkach, większość życia zawodowego spędził w Monachium. Międzynarodową sławę zdobył dzięki scenom rodzajowym, przedstawieniom koni, zaprzęgów, zimowych pejzaży i napadów wilków. Jego związki z Polską pozostały jednak bardzo silne, czego symbolem był między innymi zakup majątku Mikorzyn koło Konina. Tradycje artystyczne tej linii kontynuowali jego syn Czesław Wierusz-Kowalski (1882-1984), malarz i organizator życia artystycznego w Wilnie, oraz wnuczka Joanna Wierusz-Kowalska-Turowska (1930-2005), malarka i konserwatorka dzieł sztuki działająca przez wiele lat w Paryżu. Tragiczny rozdział tej linii stanowią losy syna Alfreda Jerzego Wierusz-Kowalskiego i jego syna Jerzego, którzy podczas okupacji trafili do KL Auschwitz.
Rodzina wydała jednak również wielu wybitnych przedstawicieli nauki i służby państwowej. Józef Wierusz-Kowalski (1866-1927) łączył działalność naukową z pracą na rzecz odrodzonego państwa polskiego i dyplomacją. Gen. Henryk Wierusz-Kowalski (1846-1929) był lekarzem wojskowym, bakteriologiem i epidemiologiem związanym z europejskim środowiskiem naukowym. W XX wieku Tadeusz Wierusz-Kowalski (1901-1958) poświęcił życie dyplomacji, pracując między innymi w polskich placówkach zagranicznych, a później pełniąc funkcję konsula generalnego w Rzymie. Michał Wierusz-Kowalski (1903-1992) był natomiast kawalerzystą, urzędnikiem państwowym i wiceministrem II Rzeczypospolitej, a podczas wojny związał się z polskim lotnictwem na Zachodzie; później angażował się również w pomoc polskim uchodźcom.
Silnie zaznacza się w historii rodziny tradycja wojskowa i niepodległościowa. Adam Józef Wierusz-Kowalski (1878-1956) był inżynierem i działaczem niepodległościowym, który doświadczył zesłania na Syberię. Jego syn Jan Zbigniew Wierusz-Kowalski (1912-1984) walczył podczas II wojny światowej w Samodzielnej Brygadzie Strzelców Karpackich, uczestniczył w obronie Tobruku, a następnie został lotnikiem Polskich Sił Powietrznych na Zachodzie. Mjr Jan Wawrzyniec Wierusz-Kowalski (1909-1951) był oficerem artylerii i dowódcą Grupy Granat w powstaniu warszawskim, a po wojnie padł ofiarą represji. Z kolei Jan Wierusz-Kowalski Groda (1917-2005) walczył w Armii Krajowej, dowodził oddziałem partyzanckim, a w okresie stalinowskim został więźniem politycznym. Mjr dypl. Kazimierz Łukasz Wierusz-Kowalski (1896-1939) był legionistą, kawalerem Virtuti Militari i jednym z organizatorów konspiracji w pierwszych tygodniach niemieckiej okupacji.
Wśród przedstawicieli rodu odnajdujemy także osoby działające w innych dziedzinach: artystów, muzealników, społeczników i ludzi sportu. Karol Wierusz-Kowalski (1869-1953) był malarzem, ziemianinem i społecznikiem związanym z majątkiem w Posadzie, Alf (Wierusz)-Kowalski (1914-1993) malarzem, regionalistą i twórcą muzeum w Międzyrzeczu, natomiast Jan Wierusz-Kowalski (1874-1952) przez wiele lat działał w środowisku sportowym i po wojnie został prezesem KS Cracovia.
Historia Wierusz-Kowalskich nie jest więc historią jednej wybitnej postaci ani jednej gałęzi rodziny. Alfred pozostaje jej najbardziej rozpoznawalnym przedstawicielem, jednak za tym nazwiskiem kryje się ponad siedem stuleci dziejów oraz wiele różnorodnych biografii. W kolejnych pokoleniach powracają służba publiczna, działalność niepodległościowa, zainteresowanie nauką i sztuką, a także silna potrzeba zachowania pamięci o przeszłości. To właśnie różnorodność tych losów sprawia, że historia Wierusz-Kowalskich stanowi interesujący fragment historii polskiego ziemiaństwa, inteligencji i kultury.
