Obraz „Zima - Odwrót Napoleona spod Moskwy” w zbiorach Muzeum Narodowego
II wojna światowa przyniosła ogromne straty także w dorobku Alfreda Wierusza-Kowalskiego, którego obrazy przed 1939 rokiem znajdowały się w wielu warszawskich kolekcjach prywatnych. Z zestawienia zawartego w Zrabowanej Warszawie wynika, że w samym tomie poświęconym prywatnym zbiorom mieszkańców stolicy można odnaleźć ponad 100 utraconych obrazów i prac przypisywanych Alfredowi Wieruszowi-Kowalskiemu – część z nich wymieniono z tytułu, inne jedynie z nazwiskiem autora. Dokumentacja powstała przede wszystkim na podstawie powojennych kwestionariuszy strat, raportów, wspomnień oraz przedwojennych katalogów wystaw, dlatego liczba ta nie musi być ostateczna. Zrabowana_Warszawa_Tom_2_compre… Wśród utraconych prac pojawiają się m.in. Wilki w nocy, Żniwa, Przedwiośnie, Wilk, Napad wilków, Sanna-Zaloty, Zmora, Jeździec, Powrót z kościoła, Kibitka czy Wilk na śniegu. Przykładem skali strat jest kolekcja Stanisławy Kondras, w której znajdowały się cztery obrazy Wierusza-Kowalskiego, utracone podczas powstania warszawskiego.
Szczególne miejsce wśród tych dzieł zajmuje obraz znany dziś jako „Zima – Odwrót Napoleona spod Moskwy”, związany przed wojną z kolekcją Andrzeja Rotwanda. Po zajęciu willi Rotwandów przy ul. Chocimskiej przez oficerów Gestapo część kolekcji pozostała na miejscu, natomiast większość obrazów została wcześniej zdeponowana w Muzeum Narodowym w Warszawie; po powstaniu warszawskim zbiory te wywieziono do Niemiec, choć część udało się po wojnie odzyskać. Zrabowana_Warszawa_Tom_2_compre… W wykazie strat Rotwanda znajduje się dzieło Alfreda Wierusza-Kowalskiego zatytułowane „Powrót Napoleona z Moskwy”, olej na płótnie o wymiarach 80 × 122 cm, a przedwojenny katalog Zachęty odnotowuje również obraz „Zima”, sygnowany przez artystę i mający dokładnie te same wymiary. Zrabowana_Warszawa_Tom_2_compre… Zbieżność wymiarów i proweniencji wskazuje, że mogą to być różne nazwy tego samego dzieła, później określanego jako Zima – Odwrót Napoleona spod Moskwy. Obraz jest szczególnie ważnym przykładem skomplikowanych losów polskich dzieł sztuki: prywatnej własności, wojennego zaginięcia, wywózki oraz późniejszych prób identyfikacji i odzyskania. Historia ta pokazuje również, że określenie obraz „utracony” nie zawsze oznacza jego fizyczne zniszczenie – część dzieł mogła przetrwać wojnę i przez dziesięciolecia pozostawać w nieznanych zbiorach. Dlatego dokumentowanie dawnych kolekcji i publikowanie informacji o zaginionych pracach Alfreda Wierusza-Kowalskiego może nadal prowadzić do kolejnych odkryć.
Opracowano na podstawie: Zrabowana Warszawa. Straty w prywatnych zbiorach i artystycznych kolekcjach mieszkańców Warszawy w latach 1939–1945Straty w prywatnych zbiorach i artystycznych kolekcjach mieszkańców Warszawy w latach 1939–1945. Autor: Mariusz Klarecki Warszawa 2024
Link do publikacji: https://www.gov.pl/web/kultura/zrabowana-warszawa-straty-w-prywatnych-zbiorach-i-artystycznych-kolekcjach-mieszkancow-warszawy-w-latach-19391945
Link do relacji z przekazania obrazu Muzeum Narodowemu w dn. 28/09/2026
https://www.youtube.com/watch?v=KCdjd8bSc_0
https://www.facebook.com/reel/1384047653886764?locale=pl_PL
Odzyskany obraz Alfreda Wierusz-Kowalskiego trafił do Muzeum Narodowego w Warszawie
28 września 2026 roku w Muzeum Narodowym w Warszawie odbyła się uroczystość przekazania odzyskanej polskiej straty wojennej – obrazu Alfreda Wierusz-Kowalskiego Zima – Odwrót Napoleona spod Moskwy. W wydarzeniu uczestniczyła minister kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska, przedstawiciele Muzeum Narodowego w Warszawie oraz osoby zaangażowane w odzyskanie dzieła. Obraz został przekazany do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie.
Dzieło jest szczególnie interesującym przykładem twórczości Alfreda Wierusz-Kowalskiego. Artysta znany jest przede wszystkim ze scen rodzajowych, przedstawień podróży, zaprzęgów konnych, wilków oraz zimowych pejzaży. W tym przypadku sięgnął jednak po temat historyczny – dramatyczny odwrót wojsk Napoleona spod Moskwy w 1812 roku. Dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie Agnieszka Lajus zwróciła uwagę, że właśnie historyczna tematyka czyni obraz wyjątkowym w dorobku malarza.
Historia obrazu
Przed II wojną światową obraz należał do kolekcji Andrzeja Rotwanda, inżyniera i bankowca, którego rodzina stworzyła jedną z ważniejszych prywatnych kolekcji polskiego malarstwa. Znajdowały się w niej również dzieła m.in. Jana Matejki, Wojciecha Gersona i Józefa Brandta.
Od czerwca do września 1939 roku Zima – Odwrót Napoleona spod Moskwy prezentowana była w warszawskiej Zachęcie na wystawie Pierwsze czterdziestolecie Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych 1861–1900. Z kolekcji Rotwandów wypożyczono na tę wystawę 31 obrazów i rysunków. Wybuch II wojny światowej sprawił, że dalsze losy wielu dzieł znajdujących się w prywatnych kolekcjach stały się nieznane. Dotyczyło to również obrazu Alfreda Wierusz-Kowalskiego, który został uznany za polską stratę wojenną.
Los tego obrazu jest jednocześnie częścią znacznie szerszej historii polskiego dziedzictwa kulturowego. W czasie II wojny światowej z polskich muzeów, galerii, kościołów i prywatnych kolekcji zaginęła ogromna liczba dzieł sztuki. Do dziś wiele z nich pozostaje poza granicami kraju lub ich miejsce przechowywania jest nieznane. Każde odnalezienie i prawidłowe zidentyfikowanie takiego obiektu pozwala odtworzyć fragment historii polskich zbiorów i przywrócić dzieło do publicznego obiegu.
Po latach obraz powrócił
Niezwykła jest również historia odnalezienia dzieła. Obraz został zakupiony w latach 60. XX wieku, prawdopodobnie w Krakowie, przez Michała Stefana Koryznę. Przez kolejne dziesięciolecia pozostawał w rękach jego rodziny. Jego córka, Ewa Tsonis, podjęła działania mające na celu wyjaśnienie historii obrazu.
Współpraca z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz ekspertami Muzeum Narodowego w Warszawie pozwoliła potwierdzić tożsamość dzieła. Szczególnie cenne jest to, że obraz zachował się w bardzo dobrym stanie oraz w swojej oryginalnej oprawie. Dzięki przeprowadzonym badaniom udało się połączyć zachowany obiekt z dziełem znanym z przedwojennej dokumentacji i historii kolekcji Rotwandów.
Postawa Ewy Tsonis i jej rodziny została podczas uroczystości szczególnie podkreślona. Minister Marta Cienkowska podziękowała im za odpowiedzialność wobec polskiego dziedzictwa kulturowego, a Ewa Tsonis otrzymała dyplom Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Historia ta pokazuje, jak duże znaczenie w procesie odzyskiwania utraconych dzieł może mieć współpraca właścicieli, historyków sztuki, muzealników i instytucji państwowych.
Alfred Wierusz-Kowalski – artysta polski i europejski
Odzyskanie obrazu jest również kolejną okazją do przypomnienia znaczenia Alfreda Wierusz-Kowalskiego w historii polskiego malarstwa. Urodzony w 1849 roku w Suwałkach artysta znaczną część swojej kariery związał z Monachium, które w drugiej połowie XIX wieku było jednym z najważniejszych europejskich ośrodków artystycznych. Jego obrazy zdobywały uznanie międzynarodowej publiczności i trafiały do kolekcji w wielu krajach.
Wierusz-Kowalski stworzył własny, łatwo rozpoznawalny język malarski. Szczególne miejsce w jego twórczości zajmowały rozległe pejzaże, sceny zimowe, konie i zaprzęgi oraz przedstawienia życia codziennego. Zima – Odwrót Napoleona spod Moskwy łączy charakterystyczne dla artysty zainteresowanie zimowym krajobrazem i ruchem z rzadziej podejmowaną przez niego tematyką historyczną. Z tego względu dzieło stanowi interesujący i ważny element jego dorobku.
Powrót dzieła do publicznych zbiorów
Przekazanie obrazu do Muzeum Narodowego w Warszawie oznacza, że po dziesięcioleciach niepewności dotyczącej jego losów dzieło ponownie znalazło się w polskich zbiorach publicznych. Będzie mogło być przedmiotem dalszych badań historyków sztuki, konserwatorów i muzealników, a przede wszystkim stanie się częścią dziedzictwa dostępnego dla kolejnych pokoleń.
Odzyskanie każdego zaginionego dzieła ma znaczenie wykraczające poza samą wartość artystyczną obiektu. Pozwala odtworzyć historię dawnych kolekcji, ich właścicieli oraz dramatyczne losy polskiej kultury w XX wieku. W przypadku obrazu Alfreda Wierusz-Kowalskiego mamy dodatkowo możliwość uzupełnienia wiedzy o twórczości jednego z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej kolonii artystycznej w Monachium.
Ważny dzień dla pamięci o Alfredzie Wierusz-Kowalskim
Dla Fundacji im. Alfreda Wierusz-Kowalskiego odzyskanie Zimy – Odwrotu Napoleona spod Moskwy jest wydarzeniem o szczególnym znaczeniu. Jednym z podstawowych celów Fundacji jest pielęgnowanie pamięci o artyście, popularyzowanie jego twórczości, prowadzenie i wspieranie badań oraz gromadzenie informacji dotyczących jego życia, dzieł i rodziny.
Historia odzyskanego obrazu doskonale pokazuje, że wiedza o dorobku Alfreda Wierusz-Kowalskiego wciąż nie jest zamkniętym rozdziałem. Jego prace pozostają rozproszone w muzeach i kolekcjach prywatnych w Polsce i poza jej granicami, a kolejne badania mogą prowadzić do nowych ustaleń dotyczących ich historii i pochodzenia.
Powrót obrazu po kilkudziesięciu latach jest więc nie tylko ważnym wydarzeniem muzealnym. Jest także symbolicznym przywróceniem fragmentu polskiego dziedzictwa kulturowego i kolejnego dzieła Alfreda Wierusz-Kowalskiego do miejsca, w którym może być badane, chronione i prezentowane publiczności.
Fundacja im. Alfreda Wierusz-Kowalskiego z wielką satysfakcją odnotowuje to wydarzenie jako kolejny ważny rozdział w historii badań nad życiem i twórczością naszego Patrona.
