Pałac w Posadzie
Rozdział książki "Wierusz-Kowalscy wybrane postaci" - "Pałac Wierusz-Kowalskich w Posadzie" autor Rafał Wierusz-Kowalski
Pałac w Posadzie, położony w gminie Kazimierz Biskupi niedaleko Konina, należy do najciekawszych zachowanych siedzib ziemiańskich związanych z rodziną Wierusz-Kowalskich. Wzniesiony w drugiej połowie XIX wieku, przez dziesięciolecia pozostawał domem rodziny, centrum majątku oraz miejscem związanym z działalnością artystyczną Karola Wierusz-Kowalskiego. Jego malownicza bryła, otoczona zabytkowym parkiem, do dziś przypomina o świecie wielkopolskiego ziemiaństwa i jego kulturze.¹
ARCHITEKTURA PAŁACU
Budynek zaprojektowano na planie prostokąta, nadając mu reprezentacyjny charakter i wyraźne cechy neogotyckie. Najbardziej rozpoznawalnym elementem jest krenelaż wieńczący górną partię elewacji, dzięki któremu pałac przywołuje skojarzenia z architekturą obronną. Od frontu znajduje się ryzalit środkowy poprzedzony gankiem i schodami, nad którym urządzono taras. Elewacja wschodnia, pełniąca funkcję głównej fasady, ma dziesięć osi, a jej kompozycję wzmacniają wysunięte partie bryły i starannie rozmieszczone otwory okienne.¹
Pozostałe elewacje także otrzymały zróżnicowane rozwiązania. Elewacja południowa jest trzyosiowa i posiada taras poprzedzający wejście, zachodnia ma dziewięć osi, a północna trzy. Naroża budynku opilastrowano, a pilastry przechodzą ponad dach w blankowane sterczyny, podkreślające inspiracje gotykiem angielskim. Główne wejście poprzedzają schody o lustrzanym układzie, z masywną pełną balustradą. Pod spocznikiem schodów umieszczono wejście do piwnicy.¹
WNĘTRZA I PARK
Układ wnętrz podporządkowano zarówno funkcji reprezentacyjnej, jak i codziennym potrzebom mieszkańców. Centralnym punktem parteru jest obszerny hol z salonem położonym na osi. Po jego bokach rozmieszczono pomieszczenia w układzie dwutraktowym. Na piętrze przez długość budynku biegnie wąski korytarz pomiędzy traktami. Takie rozwiązanie pozwalało łączyć wygodę użytkowania z reprezentacyjnym charakterem siedziby.¹
Integralną częścią założenia jest zabytkowy park otaczający pałac. Stare drzewa, aleje i otwarte przestrzenie podkreślają malowniczość bryły i wzmacniają wrażenie odrębności rezydencji od otaczającej zabudowy. Zachowane fotografie pokazują pałac od różnych stron, dzięki czemu można prześledzić zarówno proporcje poszczególnych elewacji, jak i ich relację z zielenią. Szczególnie charakterystyczne były pnącza, które przez lata pokrywały część murów i stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów wyglądu Posady przed ostatnim remontem.¹
KAROL WIERUSZ-KOWALSKI I POSADA
Z pałacem szczególnie silnie związany był Karol Wierusz-Kowalski, który po powrocie do kraju zamieszkał w Posadzie w 1899 roku. Był malarzem wykształconym w Monachium, gdzie studiował w Akademii pod kierunkiem Gabriela Hackla, wcześniej zaś rozwijał umiejętności między innymi podczas lekcji u Juliusza i Wojciecha Kossaków.² Posada stała się dla niego jednocześnie rodzinnym domem, miejscem pracy i źródłem artystycznych inspiracji.
Związek Karola z pałacem nadawał rezydencji szczególny charakter. Życie ziemiańskie łączyło się tu z działalnością malarską, a park, stawy, wiejskie drogi i krajobraz otaczający majątek dostarczały tematów do kolejnych obrazów. Posada nie była więc jedynie odziedziczoną siedzibą, lecz przestrzenią, w której artysta świadomie łączył obowiązki gospodarza z własną twórczością. Pałac stał się tym samym ważnym ogniwem rodzinnej historii – miejscem, gdzie tradycja rodu spotykała się z codziennym doświadczeniem artysty.
TWÓRCZOŚĆ KAROLA W POSADZIE
Karol Wierusz-Kowalski tworzył przede wszystkim sceny rodzajowe i pejzażowe. Do prac wymienianych w źródłach należą Jeźdźcy i wóz opuszczają polską wieś z 1895 roku, Powrót z wakacji z 1898 roku oraz Chaty we mgle z 1924 roku, namalowane już w okresie jego pobytu w Posadzie.² Jego obrazy prezentowano w Poznaniu, Łodzi i Bydgoszczy, a także na wystawach Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie.
Posada pozostawała jednak podstawowym punktem odniesienia. Tutejszy krajobraz, architektura i rytm życia majątku tworzyły naturalne otoczenie jego pracy. W przeciwieństwie do artystów podporządkowujących całe życie karierze wystawienniczej Karol łączył malarstwo z codziennymi obowiązkami ziemianina. Pałac był miejscem zamieszkania, ale także przestrzenią pracy twórczej i przechowywania części rodzinnego dorobku.
Ważnym wydarzeniem w jego działalności było zaprojektowanie w 1921 roku bramy powitalnej na rogatkach słupeckich z okazji przyjazdu Józefa Piłsudskiego do Konina.² Pokazuje to, że jego aktywność artystyczna nie ograniczała się wyłącznie do malarstwa sztalugowego. Potrafił również wykorzystywać swoje umiejętności w przedsięwzięciach o charakterze publicznym i reprezentacyjnym.
RODZINNE I ARTYSTYCZNE ZWIĄZKI
Karola łączyły z Alfredem Wierusz-Kowalskim zarówno więzy rodzinne, jak i wspólne doświadczenie monachijskiego środowiska artystycznego. Alfred posiadał majątek w pobliskim Mikorzynie, co sprawiało, że w niewielkiej odległości funkcjonowały dwie ważne siedziby związane z malarską historią rodziny.¹ Posada miała jednak własny charakter, silnie związany z codziennym życiem Karola i jego wyborem pozostania w kraju.
Znaczna część dorobku artysty zaginęła podczas II wojny światowej.² Tym większą wartość mają zachowane obrazy, fotografie i materiały pozwalające odtworzyć jego życie oraz wygląd rodzinnej siedziby. Pałac przetrwał zmiany, które zatarły wiele śladów dawnego ziemiańskiego świata, i nadal pozostaje jednym z najbardziej czytelnych materialnych świadectw obecności Wierusz-Kowalskich w tej części Wielkopolski.
ZNACZENIE POSADY
Pałac w Posadzie jest ważny nie tylko ze względu na architekturę. Jego znaczenie wynika przede wszystkim z połączenia historii miejsca z historią rodziny. Zachowana bryła, park i fotografie dawnego wyglądu pozwalają wyobrazić sobie przestrzeń, w której przez dziesięciolecia toczyło się życie kolejnych pokoleń. W przypadku Karola była to także przestrzeń twórcza, bez której trudno w pełni zrozumieć jego malarstwo i wybory życiowe.
Pałac i otaczający go park były również miejscem, w którym życie rodzinne splatało się z lokalną aktywnością społeczną. Karol nie zamknął się w roli właściciela ziemskiego ani malarza pracującego wyłącznie dla siebie. Jego obecność w Posadzie wiązała się z uczestnictwem w życiu okolicy i przekonaniem, że pozycja ziemianina nakłada obowiązki wobec lokalnej wspólnoty.¹
Dla historii rodziny istotne jest także sąsiedztwo Mikorzyna. Dwie rezydencje tworzyły swoisty rodzinny krajobraz związany z dwoma malarzami i odmiennymi drogami życiowymi. Alfred budował międzynarodową karierę przede wszystkim w Monachium, podczas gdy Karol świadomie osiadł w Wielkopolsce.
Zachowane wiadomości o jego obrazach i działalności pokazują, że decyzja ta nie oznaczała porzucenia sztuki. Przeciwnie, malarstwo zostało wpisane w rytm życia majątku. Dzięki temu dorobek Karola jest dziś także wizualnym świadectwem miejsc, ludzi i krajobrazów, które współtworzyły codzienność Posady w pierwszej połowie XX wieku.
POWOJENNE LOSY PAŁACU
Druga wojna światowa i pierwsze lata powojenne zasadniczo zmieniły funkcję Posady. Po 1945 roku majątek przeszedł w ręce państwa, a pałac przestał pełnić rolę rodzinnej siedziby. W kolejnych dekadach był wykorzystywany do celów mieszkalnych i użytkowych, co wiązało się z przekształceniami wnętrz oraz stopniową utratą części dawnego wyposażenia.³ Karol Wierusz-Kowalski pozostał związany z Posadą do 1951 roku, kiedy został zmuszony do jej opuszczenia. Dwa lata później zmarł w Poznaniu.⁴
W okresie powojennym budynek przechodził kolejne zmiany funkcji. W części pałacu mieściły się mieszkania, później obiekt służył także przyjezdnym pracownikom związanym z rozwijającym się w regionie górnictwem. Po pożarze został odbudowany i dostosowany do potrzeb biurowych. Z czasem, po kolejnych zmianach administracyjnych, znalazł się w zasobach gminy Kazimierz Biskupi.⁵
Od 2015 roku pałac jest filią Gminnego Ośrodka Kultury w Kazimierzu Biskupim. Odbywają się w nim zajęcia dla dzieci i dorosłych oraz spotkania lokalnych grup i stowarzyszeń.⁶ Dzięki temu dawna siedziba ziemiańska ponownie stała się miejscem aktywności społecznej i kulturalnej, choć w zupełnie innej formie niż w czasach Wierusz-Kowalskich.
W 2022 roku przeprowadzono szeroki remont zewnętrznej części pałacu. Prace objęły między innymi renowację elewacji, tarasów, stolarki okiennej i drzwiowej oraz schodów. Koszt inwestycji przekroczył 1,8 mln zł, z czego 1,5 mln zł pochodziło z Rządowego Funduszu Inwestycji Lokalnych.⁷ Remont przywrócił czytelność wielu detali architektonicznych i podkreślił neogotycki charakter budynku.
