Dwór w Ojsławicach

Rozdział z książki „Wierusz-Kowalscy wybrane postaci” pt „Ojsławice - Rodzinna siedziba linii Edmunda Wierusz-Kowalskiego autora - Wspomnieniamoje z roku 1863autor Rafał Wierusz-Kowalski

Ojsławice, położone na ziemi świętokrzyskiej, przez dziesięciolecia pozostawały jednym z miejsc szczególnie związanych z historią rodziny Wierusz-Kowalskich. Tutejszy majątek nie był jedynie gospodarstwem ziemskim. Dwór stanowił centrum życia kolejnych pokoleń rodziny, miejsce narodzin, spotkań i codziennej pracy, a otaczający go park i zabudowania gospodarcze tworzyły przestrzeń, której ślady można odnaleźć w rodzinnej dokumentacji i zachowanych fotografiach.¹

Historia Ojsławic łączy się przede wszystkim z Marcinem Edmundem Wierusz-Kowalskim, urodzonym 11 listopada 1839 roku. W młodości jego losy zostały naznaczone przez powstanie styczniowe. Walczył między innymi w oddziałach Bończy Tomaszewskiego, Zygmunta Chmieleńskiego i Napoleona Krzywdy-Rzewuskiego. Po dostaniu się do rosyjskiej niewoli został zesłany w głąb imperium. Po pięciu latach powrócił do kraju, ożenił się z Leokadią z Kozłowskich i związał dalsze życie z rodzinnym majątkiem w Ojsławicach.²

To właśnie tutaj, już jako dojrzały człowiek, gospodarz i ojciec rodziny, powrócił pamięcią do wydarzeń swojej młodości. W 1903 roku w Ojsławicach spisał Wspomnienia moje z roku 1863. Dzięki temu dwór stał się nie tylko miejscem życia rodziny, lecz również miejscem powstania ważnego świadectwa epoki powstania styczniowego.³

Dwór i park

Nie zachował się do naszych czasów cały dawny zespół dworski w formie znanej Wierusz-Kowalskim. Szczególnym świadectwem jego wyglądu pozostają jednak fotografie znajdujące się w rodzinnym archiwum. Jedna z nich przedstawia dwór w okresie I wojny światowej. Kolejne pozwalają zajrzeć do jego wnętrza – zachowały się fotografie fragmentów salonu, dzięki którym można odtworzyć przynajmniej część atmosfery rodzinnej siedziby.¹

Dwór nie funkcjonował w oderwaniu od otoczenia. Ważnym elementem założenia był park. Jego początki datowane są na drugą połowę XVIII wieku, natomiast pod koniec XIX wieku został przekomponowany. Park podworski w Ojsławicach został później objęty ochroną konserwatorską.⁴ Stare drzewa widoczne na zachowanych fotografiach – wśród nich charakterystyczna jodła – przypominają, że przestrzeń wokół domu była integralną częścią życia jego mieszkańców.

Zachowane zdjęcia rodzinne pozwalają zobaczyć Ojsławice nie jako nieruchomy zabytek, lecz jako żyjący majątek. Na fotografiach pojawiają się mieszkańcy dworu, krewni, pracownicy, zwierzęta oraz fragmenty zabudowań gospodarczych. W rodzinnym archiwum zachowały się między innymi zdjęcia koni, oswojonej sarny, psa Hagara, a także dokumentacja związana z prowadzeniem gospodarstwa, w tym taksacja bydła.¹

Ważnym elementem krajobrazu Ojsławic była również kapliczka stojąca na rozdrożu. Zachowana fotografia dokumentuje jej wygląd, a współczesna ewidencja zabytków wymienia w Ojsławicach murowaną kaplicę z początku XX wieku.⁵ Jest ona jednym z nielicznych materialnych śladów dawnego krajobrazu miejscowości.

Ojsławice w okresie międzywojennym

Po śmierci Edmunda Wierusz-Kowalskiego w 1913 roku historia majątku była kontynuowana przez następne pokolenie. Z Ojsławicami związany był jego syn Ignacy Wierusz-Kowalski, urodzony tutaj w 1878 roku. Na jego nagrobku w Dzierzgowie zapisano później określenie właściciel majątku Ojsławice.⁶

Rodzinne fotografie z okresu międzywojennego ukazują dwór jako miejsce nadal pełne życia. Szczególnie interesujące są zdjęcia z 1936 roku – jedno wykonane po balu, inne przedstawiające samochód przed dworem.¹ Są to pozornie zwyczajne obrazy, lecz z perspektywy czasu nabierają wyjątkowej wartości. Pokazują ostatnie lata świata polskiego dworu ziemiańskiego przed katastrofą II wojny światowej.

Ojsławice były jednocześnie miejscem spotkań rozgałęzionej rodziny. W archiwum pojawiają się fotografie Karoliny Wierusz-Kowalskiej, Marii Grużewskiej oraz członków rodzin Grużewskich, Ruszczyńskich i innych osób związanych z potomkami Edmunda i Leokadii.¹ Dwór był więc czymś więcej niż własnością konkretnej osoby. Pozostawał punktem odniesienia dla szerokiego kręgu rodzinnego.

Wojna – ostatnie lata dawnego świata

Szczególnie poruszającą część rodzinnego archiwum stanowią fotografie wykonane podczas okupacji niemieckiej. Zachowało się między innymi zdjęcie Jerzego Grużewskiego wykonane w Ojsławicach w październiku 1940 roku, fotografie z 1942 roku oraz zdjęcie Marii Grużewskiej i Romana Bysiewskiego z okresu okupacji. Na jednym z ujęć z 1942 roku za Jerzym Grużewskim widoczny jest również fragment zabudowań majątku – garaż.¹

Fotografie te mają wyjątkową wartość dokumentacyjną. Przedstawiają ludzi, którzy mimo wojny nadal funkcjonowali w przestrzeni rodzinnego domu. Krajobraz pozornie pozostawał ten sam: dwór, park, zabudowania gospodarcze i drogi Ojsławic. Świat, którego częścią były jednak od pokoleń, zbliżał się do końca.

Jedna z ostatnich fotografii tej epoki, wykonana w Ojsławicach w 1944 roku, przedstawia Tadeusza i Józefa Wierusz-Kowalskich oraz Marię i Elżbietę.¹ Zdjęcie powstało w chwili, gdy wojna wkraczała w swoją końcową fazę. Wkrótce powojenne przemiany ustrojowe i reforma rolna definitywnie zakończyły epokę ziemiańskich majątków w Polsce.

Dwór przestał pełnić dawną funkcję, lecz Ojsławice pozostały w pamięci rodziny. Zachowane fotografie sprawiają, że można dzisiaj odtworzyć nie tylko wygląd budynku, ale również fragment codzienności jego mieszkańców.

Dzierzgów – rodzinna nekropolia

Historia Ojsławic ma swoje szczególne dopełnienie w pobliskim Dzierzgowie. To właśnie tam, na cmentarzu parafialnym, znajduje się grupa mogił Wierusz-Kowalskich – właścicieli i mieszkańców Ojsławic. Cmentarz należy do parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Dzierzgowie, a jego początki sięgają około połowy XVIII wieku.⁷

Nekropolia ma znaczną wartość historyczną. Zachowała się na niej kaplica cmentarna oraz stare nagrobki rodzin związanych z okolicznymi majątkami. Dokument z 1824 roku przedstawia projekt opasania cmentarza rowem i wałem, co świadczy o jego znacznie wcześniejszym pochodzeniu.⁷

Dla historii Wierusz-Kowalskich najważniejsza jest znajdująca się tutaj grupa rodzinnych grobów.

Spoczywa tu Marcin Edmund Wierusz-Kowalski, dziedzic Ojsławic, uczestnik powstania styczniowego i autor wspomnień spisanych w 1903 roku w rodzinnym dworze. Zmarł 10 kwietnia 1913 roku. Na jego nagrobku znalazło się określenie dziedzic Ojsławic.⁸

Obok spoczęła jego żona Leokadia z Kozłowskich Wierusz-Kowalska, zmarła 5 czerwca 1933 roku. Jej nagrobek również bezpośrednio odwołuje się do rodzinnego majątku – została na nim określona jako dziedziczka Ojsławic.⁹

Na cmentarzu znajduje się także grób ich syna Ignacego Wierusz-Kowalskiego, urodzonego w Ojsławicach w 1878 roku i zmarłego 3 sierpnia 1937 roku. Inskrypcja nagrobna nazywa go właścicielem majątku Ojsławice. W tym samym miejscu pochowana została Karolina Wierusz-Kowalska, córka Edmunda i Leokadii, urodzona w Ojsławicach w 1884 roku i zmarła w 1966 roku.⁶

Szczególnie przejmujący jest wspólny nagrobek Leokadii oraz młodej Zochny Wierusz-Kowalskiej, córki Ignacego i Zofii z Linowskich.⁹ Jej przedwczesna śmierć przypomina, że rodzinny cmentarz przechowuje nie tylko historię właścicieli majątku, lecz również osobiste dramaty kolejnych pokoleń.

Ojsławice w okresie międzywojennym

Po śmierci Edmunda Wierusz-Kowalskiego w 1913 roku historia majątku była kontynuowana przez następne pokolenie. Z Ojsławicami związany był jego syn Ignacy Wierusz-Kowalski, urodzony tutaj w 1878 roku. Na jego nagrobku w Dzierzgowie zapisano później określenie właściciel majątku Ojsławice.⁶

Rodzinne fotografie z okresu międzywojennego ukazują dwór jako miejsce nadal pełne życia. Szczególnie interesujące są zdjęcia z 1936 roku – jedno wykonane po balu, inne przedstawiające samochód przed dworem.¹ Są to pozornie zwyczajne obrazy, lecz z perspektywy czasu nabierają wyjątkowej wartości. Pokazują ostatnie lata świata polskiego dworu ziemiańskiego przed katastrofą II wojny światowej.

Ojsławice były jednocześnie miejscem spotkań rozgałęzionej rodziny. W archiwum pojawiają się fotografie Karoliny Wierusz-Kowalskiej, Marii Grużewskiej oraz członków rodzin Grużewskich, Ruszczyńskich i innych osób związanych z potomkami Edmunda i Leokadii.¹ Dwór był więc czymś więcej niż własnością konkretnej osoby. Pozostawał punktem odniesienia dla szerokiego kręgu rodzinnego.

Wojna – ostatnie lata dawnego świata

Szczególnie poruszającą część rodzinnego archiwum stanowią fotografie wykonane podczas okupacji niemieckiej. Zachowało się między innymi zdjęcie Jerzego Grużewskiego wykonane w Ojsławicach w październiku 1940 roku, fotografie z 1942 roku oraz zdjęcie Marii Grużewskiej i Romana Bysiewskiego z okresu okupacji. Na jednym z ujęć z 1942 roku za Jerzym Grużewskim widoczny jest również fragment zabudowań majątku – garaż.¹

Fotografie te mają wyjątkową wartość dokumentacyjną. Przedstawiają ludzi, którzy mimo wojny nadal funkcjonowali w przestrzeni rodzinnego domu. Krajobraz pozornie pozostawał ten sam: dwór, park, zabudowania gospodarcze i drogi Ojsławic. Świat, którego częścią były jednak od pokoleń, zbliżał się do końca.

Jedna z ostatnich fotografii tej epoki, wykonana w Ojsławicach w 1944 roku, przedstawia Tadeusza i Józefa Wierusz-Kowalskich oraz Marię i Elżbietę.¹ Zdjęcie powstało w chwili, gdy wojna wkraczała w swoją końcową fazę. Wkrótce powojenne przemiany ustrojowe i reforma rolna definitywnie zakończyły epokę ziemiańskich majątków w Polsce.

Dwór przestał pełnić dawną funkcję, lecz Ojsławice pozostały w pamięci rodziny. Zachowane fotografie sprawiają, że można dzisiaj odtworzyć nie tylko wygląd budynku, ale również fragment codzienności jego mieszkańców.

Dzierzgów – rodzinna nekropolia

Historia Ojsławic ma swoje szczególne dopełnienie w pobliskim Dzierzgowie. To właśnie tam, na cmentarzu parafialnym, znajduje się grupa mogił Wierusz-Kowalskich – właścicieli i mieszkańców Ojsławic. Cmentarz należy do parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Dzierzgowie, a jego początki sięgają około połowy XVIII wieku.⁷

Nekropolia ma znaczną wartość historyczną. Zachowała się na niej kaplica cmentarna oraz stare nagrobki rodzin związanych z okolicznymi majątkami. Dokument z 1824 roku przedstawia projekt opasania cmentarza rowem i wałem, co świadczy o jego znacznie wcześniejszym pochodzeniu.⁷

Dla historii Wierusz-Kowalskich najważniejsza jest znajdująca się tutaj grupa rodzinnych grobów.

Spoczywa tu Marcin Edmund Wierusz-Kowalski, dziedzic Ojsławic, uczestnik powstania styczniowego i autor wspomnień spisanych w 1903 roku w rodzinnym dworze. Zmarł 10 kwietnia 1913 roku. Na jego nagrobku znalazło się określenie dziedzic Ojsławic.⁸

Obok spoczęła jego żona Leokadia z Kozłowskich Wierusz-Kowalska, zmarła 5 czerwca 1933 roku. Jej nagrobek również bezpośrednio odwołuje się do rodzinnego majątku – została na nim określona jako dziedziczka Ojsławic.⁹

Na cmentarzu znajduje się także grób ich syna Ignacego Wierusz-Kowalskiego, urodzonego w Ojsławicach w 1878 roku i zmarłego 3 sierpnia 1937 roku. Inskrypcja nagrobna nazywa go właścicielem majątku Ojsławice. W tym samym miejscu pochowana została Karolina Wierusz-Kowalska, córka Edmunda i Leokadii, urodzona w Ojsławicach w 1884 roku i zmarła w 1966 roku.⁶

Szczególnie przejmujący jest wspólny nagrobek Leokadii oraz młodej Zochny Wierusz-Kowalskiej, córki Ignacego i Zofii z Linowskich.⁹ Jej przedwczesna śmierć przypomina, że rodzinny cmentarz przechowuje nie tylko historię właścicieli majątku, lecz również osobiste dramaty kolejnych pokoleń.

Ojsławice – miejsce pamięci

Dworu w Ojsławicach nie można dziś odczytywać wyłącznie jako nieistniejącej lub przekształconej siedziby ziemiańskiej. Jego historia zachowała się w kilku wzajemnie uzupełniających się przestrzeniach: w parku i pozostałościach dawnego założenia, w kapliczce, w rodzinnych fotografiach, dokumentach i wspomnieniach, a wreszcie na cmentarzu w Dzierzgowie.

Szczególna więź między Ojsławicami a Dzierzgowem widoczna jest w napisach nagrobnych. Edmund był dziedzicem Ojsławic, Leokadia dziedziczką Ojsławic, Ignacy właścicielem majątku Ojsławice, a Karolina urodziła się w Ojsławicach.⁶ ⁸ ⁹ Nazwa rodzinnej siedziby została więc dosłownie utrwalona w kamieniu.

Ojsławice były domem kilku pokoleń Wierusz-Kowalskich. Tutaj Edmund powrócił po powstańczych walkach i zesłaniu. Tutaj założył rodzinę i gospodarował. Tutaj w 1903 roku spisał wspomnienia ze swojej młodości. Tutaj dorastały następne pokolenia, odbywały się rodzinne spotkania i bale, fotografowano konie, psy, samochody i mieszkańców dworu. Tutaj również wojna zastała kolejne pokolenie rodziny.

Dzierzgów stał się natomiast miejscem ich ostatniego spoczynku.

Dlatego dwór w Ojsławicach i rodzinne groby na cmentarzu w Dzierzgowie warto traktować jako dwa fragmenty tej samej opowieści. Pierwszy mówi o życiu rodziny, drugi o pamięci. Razem tworzą jedno z najważniejszych miejsc związanych z dziejami tej gałęzi rodu Wierusz-Kowalskich.

Podziękowania

Szczególne podziękowania składam Annie Grużewskiej za udostępnienie rodzinnych fotografii, dokumentów i informacji dotyczących Edmunda Wierusz-Kowalskiego, jego rodziny oraz majątku w Ojsławicach. Dzięki przekazanym przez nią materiałom możliwe było odtworzenie wyglądu dworu, jego wnętrz, życia codziennego mieszkańców majątku oraz losów kolejnych pokoleń rodziny związanych z Ojsławicami.

Szczególne podziękowania składam również Adamowi Malickiemu, autorowi strony Dawne Kieleckie i pasjonatowi historii Kielecczyzny, za dokumentowanie dziejów regionu, opracowanie materiałów dotyczących Dzierzgowa, tamtejszego cmentarza i grobów rodziny Wierusz-Kowalskich, a także za opracowanie książki Edmunda Wierusz-Kowalskiego “Wspomnienia moje z roku 1863”, będącej jednym z najważniejszych źródeł do poznania jego losów i udziału w powstaniu styczniowym.

Źródła

1. 1. Archiwum rodzinne Wierusz-Kowalskich, zbiór fotografii i dokumentów dotyczących Ojsławic, w tym fotografie dworu z okresu I wojny światowej, wnętrza salonu oraz zdjęcia rodzinne z lat 30. i okresu okupacji.

1. 2. Edmund Wierusz-Kowalski, Wspomnienia moje z roku 1863; materiały dotyczące autora i majątku Ojsławice.
2. 3. Edmund Wierusz-Kowalski, Wspomnienia moje z roku 1863, Ojsławice 1903.
3. 4. Ewidencja zabytków województwa świętokrzyskiego – park podworski w Ojsławicach, druga połowa XVIII wieku, przekomponowany pod koniec XIX wieku.
4. 5. Gminna ewidencja zabytków – Ojsławice, kaplica murowana z początku XX wieku.
5. 6. Cmentarz parafialny w Dzierzgowie – nagrobek Ignacego Wierusz-Kowalskiego i Karoliny Wierusz-Kowalskiej.
6. 7. Materiały dotyczące cmentarza parafialnego w Dzierzgowie; dokumentacja historyczna cmentarza i projekt jego urządzenia z 1824 roku.
7. 8. Cmentarz parafialny w Dzierzgowie – nagrobek Edmunda Wierusz-Kowalskiego.
8. 9. Cmentarz parafialny w Dzierzgowie – nagrobek Leokadii z Kozłowskich Wierusz-Kowalskiej i Zochny Wierusz-Kowalskiej.