Alfred Wierusz-Kowalski
Biografia
Malarz szkoły monachijskiej – życie, rodzina i droga do międzynarodowej sławy
Alfred Jan Maksymilian Wierusz-Kowalski był jednym z najwybitniejszych polskich malarzy drugiej połowy XIX wieku i czołowym przedstawicielem szkoły monachijskiej. Przez ponad czterdzieści lat mieszkał i tworzył w Monachium, zdobywając uznanie europejskich i amerykańskich kolekcjonerów. Mimo wieloletniego pobytu za granicą utrzymywał silne więzi z Polską, a szczególne miejsce w jego życiu zajmowały rodzinne Suwałki oraz majątek Mikorzyn w Wielkopolsce.¹
Jego biografia to nie tylko historia międzynarodowej kariery artystycznej, lecz także dzieje rodziny, której kolejne pokolenia uczestniczyły w życiu kulturalnym, naukowym i społecznym Polski.
DZIECIŃSTWO W SUWAŁKACH
Alfred urodził się 11 października 1849 roku w Suwałkach jako syn Teofila Józefa Wierusz-Kowalskiego (1814–1889), prawnika i notariusza, oraz jego drugiej żony, Teofili Antoniny z Siewierskich Wierusz-Kowalskiej (ur. 1827), pochodzącej z rodziny szlacheckiej herbu Ogończyk. Był pierwszym dzieckiem z ich małżeństwa, zawartego w 1848 roku.¹ https://fawk.pl/patron/teofil-i-teofila-z-siewierskich-rodzice-alfreda
Rodzina Wierusz-Kowalskich należała do dobrze sytuowanego środowiska urzędniczego i ziemiańskiego Suwałk. Posiadała dom w mieście, a letnie miesiące spędzała w niewielkim majątku Dębszczyzna koło Filipowa.
To właśnie na Suwalszczyźnie Alfred spędził dzieciństwo, które wywarło istotny wpływ na jego późniejsze życie. Rozległe pola, lasy, wiejskie drogi i codzienność mieszkańców regionu zapisały się trwale w jego pamięci.
W 1856 roku matka Alfreda nabyła kamienicę w Suwałkach, która przez kolejne lata pozostawała rodzinnym domem Wierusz-Kowalskich. Nieruchomość należała do Teofili aż do 1873 roku, kiedy została sprzedana adwokatowi Aleksandrowi Szymańskiemu.²
KALISZ I PIERWSZE KROKI ARTYSTYCZNE
W 1865 roku Teofil Wierusz-Kowalski objął stanowisko notariusza w Kaliszu. Rodzina opuściła Suwałki, a szesnastoletni Alfred kontynuował naukę w kaliskim gimnazjum klasycznym.
Już wcześniej wykazywał zdolności rysunkowe. Pierwszych lekcji udzielał mu Kazimierz Górnicki, a w Kaliszu rozwijał talent pod kierunkiem Stanisława Barcikowskiego. Zainteresowanie sztuką stopniowo przekształcało się w świadomą decyzję o wyborze przyszłego zawodu.¹
W 1868 roku Alfred wyjechał do Warszawy, gdzie rozpoczął naukę w Klasie Rysunkowej. Jego nauczycielami byli między innymi Rafał Hadziewicz, Aleksander Kamiński i Wojciech Gerson.
Kolejnymi etapami edukacji były Drezno i Praga, a następnie Monachium, które miało stać się miejscem jego wieloletniego życia i największych sukcesów artystycznych.³
MONACHIUM – NOWY DOM I KARIERA
W Monachium Alfred zetknął się z licznym środowiskiem polskich malarzy, skupionym wokół Józefa Brandta, jednego z najważniejszych przedstawicieli szkoły monachijskiej.
Miasto przyciągało artystów rozwiniętym szkolnictwem artystycznym, licznymi galeriami, wystawami oraz możliwościami sprzedaży obrazów. Dla młodego Wierusz-Kowalskiego pobyt w Bawarii otworzył drogę do międzynarodowej kariery.³
Z czasem Alfred zdobył uznanie kolekcjonerów i krytyków, uczestnicząc w wystawach w Niemczech, Polsce oraz innych krajach Europy. Jego obrazy trafiały również do Stanów Zjednoczonych.
Osiągnął wysoką pozycję zawodową i towarzyską. Został uhonorowany tytułem honorowego profesora monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych. Jego pracownia należała do rozpoznawalnych miejsc polskiego środowiska artystycznego w Monachium.¹
Pomimo sukcesów za granicą nie zerwał kontaktów z ojczyzną. Regularnie przesyłał obrazy na wystawy warszawskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych oraz krakowskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych.
MAŁŻEŃSTWO Z JADWIGĄ SZYMANOWSKĄ
26 lutego 1878 roku Alfred poślubił w Warszawie Jadwigę Bogusławę z Szymanowskich Wierusz-Kowalską https://fawk.pl/patron/dd. Uroczystość odbyła się w parafii św. Antoniego. Zachowany akt małżeństwa stanowi cenny dokument genealogiczny rodziny.⁴
Po ślubie małżonkowie związali swoje życie przede wszystkim z Monachium, gdzie Alfred rozwijał karierę malarską. W ich domu dorastało kolejne pokolenie Wierusz-Kowalskich, wychowywane w atmosferze polskich tradycji rodzinnych i europejskiej kultury artystycznej.
W rodzinie przyszli na świat między innymi córki Janina Wierusz-Kowalska i Michalina Wierusz-Kowalska oraz synowie Czesław Teofil Wierusz-Kowalski (1882–1984) https://fawk.pl/patron/czeslaw-i, Józef Wierusz-Kowalski i Jerzy Wierusz-Kowalski (1892–1942).https://fawk.pl/patron/jerzy
Zachowana fotografia wykonana około 1883–1884 roku w monachijskim atelier Otto Reitmayera przedstawia troje starszych dzieci malarza: Janinę, Michalinę i Czesława.⁴
Dzieciństwo kolejnego pokolenia upływało pomiędzy Monachium a Polską. Alfred i Jadwiga dbali o zachowanie języka polskiego, rodzinnych tradycji oraz kontaktów z ojczyzną.
MIKORZYN – RODZINNA SIEDZIBA W POLSCE
13 lipca 1896 roku Alfred Wierusz-Kowalski nabył od Wacława Sikorskiego majątek Mikorzyn w powiecie konińskim za 43 000 srebrnych rubli. Posiadłość obejmowała pałac, park, zabudowania gospodarcze, pola, lasy oraz tereny położone nad jeziorem.⁵ https://fawk.pl/mikorzyn
Mikorzyn stał się polską siedzibą rodziny. W majątku przebywała przede wszystkim Jadwiga z dziećmi, podczas gdy Alfred nadal pracował w Monachium, regularnie odwiedzając bliskich.
Administracją gospodarstwa zajmował się również najmłodszy brat Alfreda, Konrad Wierusz-Kowalski, który rozwijał między innymi hodowlę koni angloarabskich.
Zachowana korespondencja pokazuje, że Alfred żywo interesował się funkcjonowaniem majątku. Pytał o sprawy gospodarcze, stan zabudowań i zabezpieczenie materiałów budowlanych.⁵
Mikorzyn pełnił szczególną rolę w wychowaniu dzieci artysty. Stanowił miejsce rodzinnych spotkań, odpoczynku oraz utrzymywania więzi z Polską.
Dla Czesława Wierusz-Kowalskiego pobyty w Mikorzynie miały dodatkowe znaczenie, ponieważ umożliwiały bezpośredni kontakt z naturą, która później stała się ważnym tematem jego własnego malarstwa.
OSTATNIE LATA ŻYCIA
Na początku XX wieku Alfred Wierusz-Kowalski pozostawał jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich malarzy działających za granicą. W 1903 roku odbył podróż do Afryki Północnej, poszukując nowych doświadczeń i inspiracji.³
W ostatnich latach życia nadal intensywnie pracował w Monachium, utrzymując jednocześnie więzi z rodziną mieszkającą w Polsce.
Zmarł 16 lutego 1915 roku w Monachium, w wieku 65 lat. Początkowo został pochowany w stolicy Bawarii. W 1936 roku jego prochy sprowadzono do Polski i złożono w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.³
Śmierć Alfreda nastąpiła w czasie I wojny światowej, zaledwie trzy lata przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości.
LOSY DZIECI I KOLEJNYCH POKOLEŃ
Po śmierci Alfreda rodzina Wierusz-Kowalskich kontynuowała życie w Polsce, a jej przedstawiciele podejmowali działalność artystyczną, gospodarczą i społeczną.
Czesław Teofil Wierusz-Kowalski (1882–1984) został malarzem, pedagogiem i organizatorem życia artystycznego. Szczególnie zasłużył się dla kultury międzywojennego Wilna, gdzie współtworzył instytucje artystyczne i angażował się w rozwój szkolnictwa plastycznego. Po II wojnie światowej działał w Gdańsku, a następnie w Warszawie.⁶
Jego córka, Joanna Wierusz-Kowalska-Turowska (1930–2005), została malarką i konserwatorką dzieł sztuki. W 1962 roku wyjechała do Paryża, gdzie rozwijała niezależną twórczość związaną z abstrakcją liryczną. Reprezentowała trzecie pokolenie artystycznej linii Wierusz-Kowalskich.⁶
Jerzy Wierusz-Kowalski (1892–1942), najmłodszy syn Alfreda, po śmierci ojca odziedziczył Mikorzyn. Później związany był również z majątkami Kaczkowo i Gościejewice. Podczas okupacji niemieckiej został aresztowany i deportowany do KL Auschwitz, gdzie zmarł 20 lipca 1942 roku.⁷
Jego syn, Jerzy Wierusz-Kowalski, nazywany Jerzykiem (ur. 1920), również trafił do Auschwitz. Ojciec i syn otrzymali kolejne numery więźniarskie: 31356 i 31357. Młodszy Jerzy był związany z konspiracją obozową, a jego nazwisko pojawia się w Raporcie Witolda Pileckiego. Dokładna data i okoliczności jego śmierci pozostają nieustalone.⁷
Z majątkiem Mikorzyn związana była również córka Alfreda, Janina z Wierusz-Kowalskich Swinarska, która wraz z mężem Tadeuszem Swinarskim przejęła gospodarstwo po okresie zarządzania nim przez Jerzego. Ich córka Barbara, późniejsza żona Andrzeja Nasierowskiego, pozostawiła cenne wspomnienia dotyczące historii rodzinnej siedziby.⁵
Losy kolejnych pokoleń rodziny pokazują, jak różnorodne drogi życiowe obrali potomkowie Alfreda. Obok kontynuacji tradycji artystycznych pojawiały się działalność społeczna, zarządzanie majątkami ziemskimi, a także tragiczne doświadczenia obu wojen światowych.
PAMIĘĆ O ALFREDZIE WIERUSZ-KOWALSKIM
Szczególne miejsce w zachowaniu pamięci o Alfredzie Wierusz-Kowalskim zajmuje Muzeum Okręgowe w Suwałkach. W jego zbiorach znajdują się obrazy, szkice, fotografie, portrety rodzinne oraz przedmioty pochodzące z monachijskiej pracowni artysty.
Ważną rolę odgrywa również Fundacja im. Alfreda Wierusz-Kowalskiego, działająca na rzecz ochrony, dokumentowania i popularyzowania twórczości malarza oraz historii jego rodziny.
Dziedzictwo Alfreda wykracza poza jego własny dorobek. Stanowi część historii rodu, którego przedstawiciele przez kolejne pokolenia uczestniczyli w życiu artystycznym i społecznym Polski oraz Europy.
PRZYPISY
- 1.Eliza Ptaszyńska, Alfred Wierusz-Kowalski, wyd. 2, Olszanica: Wydawnictwo Bosz, 2021.
- 2. DwuTygodnik Suwalski, nr 9, 2015, opracowanie historii kamienicy należącej do Teofili Wierusz-Kowalskiej.
- 3. Alfred Wierusz-Kowalski, Culture.pl, biogram artysty; informacje dotyczące edukacji, kariery monachijskiej, podróży do Afryki Północnej i ostatnich lat życia.
- 4. Akt małżeństwa Alfreda Jana Maksymiliana Wierusz-Kowalskiego i Jadwigi Bogusławy Szymanowskiej, Warszawa, parafia św. Antoniego, 26 lutego 1878 roku; Muzeum Okręgowe w Suwałkach, fotografia dzieci Alfreda wykonana w atelier Otto Reitmayera około 1883–1884 roku.
- 5. Barbara Nasierowska, Wspomnienia rodzinne, w: O Alfredzie Wieruszu-Kowalskim. Studia, szkice, wspomnienia, red. Zbigniew Fałtynowicz i Zygmunt Filipowicz, Suwałki 2000, s. 21–24; materiały dotyczące historii majątku Mikorzyn.
- 6. Eliza Ptaszyńska, Trzy pokolenia Wieruszów-Kowalskich. Style, epoki, kraje, Muzealnictwo, nr 48, Warszawa 2007, s. 95–109.
- 7. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, dokumentacja więźniarska Jerzego Wierusz-Kowalskiego seniora i jego syna Jerzego; Muzeum Więzienia Pawiak, odtwarzana kartoteka więźniów; Witold Pilecki, Raport W.