Szkoła Monachijska
SZKOŁA MONACHIJSKA – POLSCY MALARZE W STOLICY BAWARII
Monachium – miasto, w którym polscy artyści zdobywali europejską sławę
W drugiej połowie XIX wieku Monachium stało się jednym z najważniejszych europejskich ośrodków artystycznych. Przyciągało malarzy z wielu krajów, oferując doskonałe warunki do nauki, rozwinięty rynek sztuki oraz możliwość zdobycia międzynarodowego uznania. Szczególne miejsce w tym środowisku zajmowali Polacy, tworzący jedną z najbardziej rozpoznawalnych grup artystycznych. Wśród nich znaleźli się Józef Brandt, Alfred Wierusz-Kowalski, Józef Chełmoński, Maksymilian i Aleksander Gierymscy, Władysław Czachórski, Antoni Kozakiewicz oraz wielu innych twórców.¹
Określenie szkoła monachijska nie oznaczało jednej uczelni ani jednolitego kierunku malarskiego. Odnosiło się do środowiska artystów kształcących się i pracujących w Monachium, których łączyły doświadczenia akademickie, zainteresowanie realizmem, dbałość o warsztat oraz wzajemne kontakty artystyczne.
DLACZEGO WŁAŚNIE MONACHIUM?
Rozwój Monachium jako europejskiej stolicy sztuki był wynikiem świadomej polityki bawarskich władców, szczególnie króla Ludwika I Wittelsbacha. W pierwszej połowie XIX wieku rozpoczął on przekształcanie miasta w znaczący ośrodek kultury i nauki, inwestując w muzea, galerie, architekturę i szkolnictwo artystyczne.¹
Powstały instytucje, które do dziś należą do najważniejszych placówek muzealnych Europy: Stara Pinakoteka (Alte Pinakothek), Nowa Pinakoteka (Neue Pinakothek) i Gliptoteka (Glyptothek). Artyści mogli tam studiować dzieła dawnych mistrzów oraz poznawać najważniejsze osiągnięcia malarstwa europejskiego.
Sercem środowiska artystycznego była Królewska Akademia Sztuk Pięknych, założona w 1808 roku. Uczelnia zatrudniała wybitnych pedagogów i przyciągała studentów z całej Europy.
Szczególne znaczenie miała działalność profesora Carla Theodora von Piloty'ego, który kładł nacisk na realizm przedstawienia, precyzję historyczną i umiejętność budowania rozbudowanych kompozycji.
Monachium oferowało jednak znacznie więcej niż samą edukację. Miasto dysponowało rozbudowanym rynkiem sztuki, licznymi galeriami, domami handlowymi i kolekcjonerami gotowymi kupować obrazy. Pracownie uznanych malarzy odwiedzali przedstawiciele arystokracji, zamożni mieszczanie i zagraniczni miłośnicy sztuki.²
POLACY W MONACHIUM
Pierwsi polscy artyści pojawiali się w Monachium już w pierwszej połowie XIX wieku, lecz największy rozwój polskiego środowiska nastąpił po powstaniu styczniowym w 1863 roku.
Klęska powstania, represje rosyjskie oraz ograniczone możliwości rozwoju artystycznego w kraju sprawiły, że wielu młodych Polaków szukało możliwości nauki i pracy za granicą. Monachium stało się jednym z ich najważniejszych celów.
Według danych przywołanych przez historyczkę sztuki dr Beatę Skrzydlewską w XIX wieku przez monachijskie środowisko artystyczne przewinęło się około sześciuset polskich malarzy. Nie wszyscy pozostali tam na stałe. Dla części był to kilkuletni okres studiów, dla innych miasto stało się miejscem wieloletniej pracy i życia.¹
Polacy tworzyli zwartą społeczność. Spotykali się w pracowniach, restauracjach i kawiarniach, wspólnie studiowali, organizowali wystawy i wzajemnie pomagali sobie w zdobywaniu zamówień.
Szczególnie ważna była obecność artystów, którzy zdobyli już uznanie na europejskim rynku sztuki. Młodsi malarze mogli korzystać z ich doświadczenia, kontaktów i wskazówek.
JÓZEF BRANDT – NIEFORMALNY PRZYWÓDCA POLSKICH MONACHIJCZYKÓW
Jedną z najważniejszych postaci polskiego środowiska był Józef Brandt (1841–1915), który przybył do Monachium w 1862 roku.
Brandt zdobył sławę jako malarz scen batalistycznych, historycznych i rodzajowych, szczególnie związanych z dziejami dawnej Rzeczypospolitej. Jego obrazy cieszyły się ogromnym zainteresowaniem kolekcjonerów, a pracownia stała się jednym z najważniejszych miejsc spotkań polskich artystów.³
Atelier Brandta przy Schwanthalerstraße 19 pełniło jednocześnie funkcję warsztatu pracy, galerii, salonu towarzyskiego oraz miejsca nieformalnej edukacji.
Gromadził tam bogatą kolekcję dawnej broni, zbroi, strojów, siodeł i innych przedmiotów historycznych. Rekwizyty te wykorzystywał podczas przygotowywania swoich obrazów, dbając o wiarygodność przedstawianych scen.
Brandt pomagał również młodszym rodakom, udzielając im wskazówek, udostępniając pracownię i wprowadzając do środowiska artystycznego.
W jego otoczeniu rozwijali się między innymi Alfred Wierusz-Kowalski, Antoni Kozakiewicz, Tadeusz Ajdukiewicz, Władysław Szerner i inni polscy artyści.
Ilustracje:
ŻYCIE CODZIENNE POLSKIEJ KOLONII ARTYSTYCZNEJ
Polscy monachijczycy stanowili środowisko ożywionego życia towarzyskiego. Spotykali się nie tylko podczas zajęć akademickich, lecz również w pracowniach, kawiarniach i restauracjach.
Jednym z najbardziej znanych miejsc spotkań była Café Tambosi przy Odeonsplatz. Artyści przychodzili tam na rozmowy, odpoczynek, grę w bilard oraz dyskusje o sztuce.
Wspomnienia Juliusza Kossaka z pobytu w Monachium w latach 1868–1869 pokazują, że po zakończeniu codziennej pracy malarze często spotykali się w pracowni Brandta. Rozmawiano, muzykowano, żartowano i wspólnie spędzano wieczory.³
Życie polskich malarzy nie ograniczało się jednak do spotkań towarzyskich. Było również czasem intensywnej pracy, rywalizacji oraz poszukiwania nabywców obrazów.
Nie wszyscy artyści osiągali sukces finansowy. Młodzi studenci często wynajmowali skromne pracownie, które służyły im równocześnie jako miejsce pracy i mieszkanie. Dopiero zdobycie uznania pozwalało urządzić większe atelier i zatrudniać pomocników.
PRACOWNIE MALARSKIE – WARSZTATY I SALONY
Szczególną cechą monachijskiego środowiska były reprezentacyjne pracownie artystyczne, które odgrywały znacznie większą rolę niż zwykłe pomieszczenia przeznaczone do malowania.
W pracowniach uznanych twórców znajdowały się obrazy, antyczne meble, tkaniny, dywany, broń, historyczne stroje i liczne rekwizyty. Wnętrza te miały świadczyć o pozycji właściciela oraz budować odpowiednią atmosferę podczas wizyt kolekcjonerów.
Pracownie stanowiły także ważny element rynku sztuki. Odwiedzali je potencjalni nabywcy, krytycy i przedstawiciele arystokracji. W niektórych przypadkach organizowano nawet specjalne zwiedzanie atelier znanych malarzy.²
Cennym dokumentem tego świata pozostają fotografie Carla Teufela (1845–1912), który pod koniec XIX wieku wykonał setki zdjęć monachijskich pracowni artystycznych.
Zachowały się między innymi fotografie atelier Józefa Brandta, Władysława Czachórskiego, Antoniego Kozakiewicza, Franciszka Ejsmonda i Alfreda Wierusz-Kowalskiego.https://www.porta-polonica.de/en/atlas-of-remembrance-places/ateliers-polish-painters-munich-ca-1890
Pokazują one nie tylko warunki pracy malarzy, lecz również ich pozycję społeczną, gust i sposób prezentowania własnej twórczości.²
ALFRED WIERUSZ-KOWALSKI – JEDEN Z NAJWYBITNIEJSZYCH MONACHIJCZYKÓW
Alfred Wierusz-Kowalski (1849–1915) przybył do Monachium po wcześniejszych studiach w Warszawie, Dreźnie i Pradze. Początkowo pozostawał pod wpływem Józefa Brandta, lecz z czasem wypracował własny, łatwo rozpoznawalny styl malarski.⁴
Jego obrazy przedstawiające polską prowincję, zaprzęgi konne, sceny zimowe i napady wilków zdobyły ogromną popularność w Europie i Stanach Zjednoczonych.
Alfred osiągnął wysoką pozycję zawodową i finansową. Jego pracownia należała do najbardziej okazałych atelier polskich artystów w Monachium.
Fotografie wykonane przez Carla Teufela około 1889 roku pokazują wnętrze wypełnione obrazami, szkicami, tkaninami, meblami i rekwizytami. Na jednej ze ścian można dostrzec monumentalną kompozycję przedstawiającą napad wilków.
Pracownia była zarówno miejscem intensywnej pracy, jak i reprezentacyjnym salonem, w którym malarz przyjmował kolekcjonerów, gości i przedstawicieli monachijskiego świata sztuki.
Alfred zdobył uznanie władz bawarskich oraz środowiska akademickiego. Otrzymał tytuł honorowego profesora Akademii Sztuk Pięknych w Monachium.⁴
Mimo sukcesu nie utracił kontaktów z Polską. Utrzymywał więzi rodzinne, uczestniczył w wystawach krajowych, a w 1896 roku nabył majątek Mikorzyn w Wielkopolsce, gdzie przebywała jego żona Jadwiga z dziećmi.
NAJWYBITNIEJSI POLSCY MALARZE SZKOŁY MONACHIJSKIEJ
Polskie środowisko monachijskie nie było jednolite. Tworzyli je malarze o różnych zainteresowaniach, temperamentach i sposobach przedstawiania rzeczywistości.
Do najważniejszych należeli:
- Józef Brandt (1841–1915) – wybitny malarz batalistyczny i historyczny, organizator polskiego środowiska artystycznego w Monachium.
- Alfred Wierusz-Kowalski (1849–1915) – znany z dynamicznych scen rodzajowych, zaprzęgów, zimowych pejzaży i przedstawień napadów wilków.
- Maksymilian Gierymski (1846–1874) – jeden z najwybitniejszych polskich realistów, twórca nastrojowych pejzaży i scen powstańczych.
- Aleksander Gierymski (1850–1901) – malarz zainteresowany problematyką światła, koloru oraz codziennego życia.
- Józef Chełmoński (1849–1914) – malarz polskiej wsi i krajobrazu, którego twórczość rozwijała się także pod wpływem doświadczeń monachijskich.
- Władysław Czachórski (1850–1911) – ceniony portrecista i malarz eleganckich scen salonowych, szczególnie popularny wśród zamożnej klienteli.
- Antoni Kozakiewicz (1841–1929) – autor scen rodzajowych, często przedstawiających codzienne życie mieszkańców polskiej prowincji.
- Adam Chmielowski (1845–1916) – malarz, uczestnik powstania styczniowego, późniejszy Brat Albert, założyciel zgromadzeń albertyńskich.
- Juliusz Kossak (1824–1899) – wybitny malarz koni i scen historycznych, związany z monachijskim środowiskiem w okresie pobytu w Bawarii.
- Wojciech Kossak (1856–1942) – malarz batalistyczny, który również kształcił się w Monachium.
Różnorodność ich twórczości pokazuje, że szkoła monachijska nie narzucała jednego stylu. Wspólne były przede wszystkim solidne przygotowanie warsztatowe, umiejętność obserwacji natury oraz zainteresowanie realistycznym przedstawianiem świata.
POLSKA SZKOŁA MONACHIJSKA A TOŻSAMOŚĆ NARODOWA
Dla wielu polskich artystów Monachium stało się miejscem, w którym mogli swobodnie rozwijać twórczość w okresie, kiedy Polska pozostawała pod zaborami.
Choć mieszkali i pracowali za granicą, często podejmowali tematy związane z historią, krajobrazem i tradycjami ojczyzny. Przedstawiali sceny z życia polskiej wsi, wydarzenia historyczne, powstańców, polowania, podróże oraz charakterystyczne pejzaże.
Ich obrazy trafiały do zagranicznych kolekcjonerów, dzięki czemu polska kultura była obecna na międzynarodowym rynku sztuki.
Nie oznaczało to jednak, że wszyscy malarze monachijscy podejmowali wyłącznie tematykę narodową. Wielu z nich tworzyło portrety, sceny salonowe, pejzaże europejskie, martwe natury czy kompozycje orientalne.
Różnorodność tematyczna stanowiła jedną z najważniejszych cech tego środowiska.
ZNACZENIE SZKOŁY MONACHIJSKIEJ
Szkoła monachijska odegrała istotną rolę w rozwoju polskiego malarstwa drugiej połowy XIX wieku. Dzięki niej polscy artyści mogli zdobywać wykształcenie na wysokim poziomie, poznawać najnowsze tendencje artystyczne oraz uczestniczyć w międzynarodowym rynku sztuki.
Wielu z nich osiągnęło sukces zawodowy, a ich obrazy znalazły się w najważniejszych kolekcjach muzealnych i prywatnych.
Monachium stało się również miejscem spotkania dwóch kultur – polskiej i niemieckiej. Artyści żyjący na emigracji zachowywali więź z ojczyzną, jednocześnie uczestnicząc w europejskim życiu artystycznym.
Dziedzictwo polskich monachijczyków jest dziś obecne w zbiorach muzeów w Polsce i za granicą. Szczególne znaczenie mają kolekcje Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Narodowego w Krakowie oraz Muzeum Okręgowego w Suwałkach.
To właśnie w Suwałkach, rodzinnym mieście Alfreda Wierusz-Kowalskiego, znajduje się jedna z najważniejszych ekspozycji poświęconych jego twórczości i polskiemu środowisku monachijskiemu.⁵
Szkoła monachijska pozostaje jednym z najbardziej znaczących zjawisk w historii polskiej sztuki XIX wieku. Jej przedstawiciele udowodnili, że nawet w okresie utraty niepodległości polska kultura mogła rozwijać się, zdobywać uznanie i zajmować ważne miejsce w europejskim życiu artystycznym.
PRZYPISY
- 1. Wywiad z dr Beatą Skrzydlewską, zastępcą dyrektora Muzeum Narodowego w Lublinie, historyczką sztuki i kuratorką wystawy Monachijczycy, transkrypcja rozmowy dotyczącej rozwoju Monachium jako ośrodka artystycznego, historii polskich monachijczyków oraz działalności ich pracowni.
- 2. Hans-Günther Grützner, Ateliers of Polish Painters in Munich ca. 1890, Porta Polonica, opracowanie dotyczące monachijskich pracowni malarskich i dokumentacji fotograficznej Carla Teufela.
- Tamże; informacje dotyczące pracowni Józefa Brandta przy Schwanthalerstraße 19, życia polskiego środowiska artystycznego, spotkań w Café Tambosi oraz Albumu malarzy polskich z 1876 roku.
- 3. Eliza Ptaszyńska, Alfred Wierusz-Kowalski, wyd. 2, Olszanica: Wydawnictwo Bosz, 2021.
- 4. Muzeum Okręgowe w Suwałkach, materiały dotyczące wystaw Alfred Wierusz-Kowalski 1849–1915, Polskie malarstwo monachijskie oraz Monachium Alfreda Wierusza-Kowalskiego.