Czesław i Helena Amelia z Wańkowiczów oraz Anna (Hanna) z Serafińskich

CZESŁAW TEOFIL WIERUSZ-KOWALSKI (1882–1984)

Malarz, pedagog, organizator życia artystycznego i kontynuator rodzinnej tradycji

Czesław Teofil Wierusz-Kowalski należał do drugiego pokolenia artystycznej rodziny zapoczątkowanej przez Alfreda Wierusz-Kowalskiego. Był malarzem, pedagogiem i organizatorem życia kulturalnego, szczególnie zasłużonym dla międzywojennego Wilna. Choć wychowywał się w cieniu sławy ojca, wypracował własną drogę artystyczną, odmienną od realistycznego malarstwa Alfreda. Jego ponadstuletnie życie objęło okres zaborów, dwie wojny światowe, odzyskanie niepodległości oraz powojenne przemiany polskiej kultury.¹

DZIECIŃSTWO W MONACHIUM

Czesław urodził się 12 maja 1882 roku w Monachium jako syn Alfreda Wierusz-Kowalskiego i Jadwigi Bogusławy z Szymanowskich. Dorastał w domu, w którym sztuka stanowiła naturalną część codzienności. Pracownia ojca była miejscem spotkań artystów, kolekcjonerów i przedstawicieli polskiego środowiska malarskiego skupionego wokół Józefa Brandta.¹

Dzieciństwo spędzał pomiędzy Monachium a Polską. Po zakupie przez Alfreda majątku Mikorzyn w 1896 roku rodzina coraz częściej przebywała w Wielkopolsce. Tam Czesław poznawał krajobraz polskiej prowincji, obserwował konie, jeziora i życie okolicznych mieszkańców. Rodzice dbali, aby dzieci wychowywane za granicą zachowały znajomość języka polskiego oraz więź z ojczyzną.¹

STUDIA ARTYSTYCZNE

Czesław uczył się w gimnazjum w Kaliszu, a następnie w 1901 roku rozpoczął naukę w warszawskiej Klasie Rysunkowej pod kierunkiem Wojciecha Gersona. W 1904 roku podjął studia architektoniczne w Wyższej Szkole Technicznej w Monachium, równocześnie ucząc się malarstwa w prywatnej szkole Simona Hollósy’ego. 27 października 1906 roku został przyjęty do klasy rysunku Petera Halma w monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych.²

W 1907 roku wyjechał do Paryża, gdzie studiował w Académie Julian oraz Académie Vitti. Zetknął się tam z nowymi kierunkami artystycznymi, między innymi impresjonizmem, fowizmem i prekubizmem. W Paryżu utrzymywał kontakty z Olgą Boznańską, która w 1907 roku namalowała jego portret. Dzieło stanowi cenne świadectwo obecności Czesława w polskim środowisku artystycznym stolicy Francji.³

W latach 1909–1914 pracował w monachijskiej pracowni ojca. Stopniowo odchodził jednak od jego sposobu malowania, poszukując własnych środków wyrazu. Zamiast dramatycznych scen narracyjnych i zaprzęgów wybierał przede wszystkim pejzaże, portrety, martwe natury i kompozycje kameralne.¹

WILNO – DZIAŁALNOŚĆ ARTYSTYCZNA I SPOŁECZNA

W 1916 roku Czesław osiadł w Wilnie, które na blisko trzydzieści lat stało się najważniejszym miejscem jego działalności. W 1920 roku odbył służbę wojskową podczas wojny polsko-bolszewickiej. Po zakończeniu działań wojennych zaangażował się w organizowanie życia artystycznego i odbudowę polskich instytucji kulturalnych.²

Od 1921 roku kierował Oddziałem Kultury i Ochrony Zabytków w strukturach oświatowych Litwy Środkowej. Był współzałożycielem Wileńskiego Towarzystwa Artystów Plastyków, przewodniczył Międzyzwiązkowej Komisji Kulturalno-Artystycznej oraz współtworzył miesięcznik Południe.²

Szczególne znaczenie miała jego działalność edukacyjna. Organizował szkolnictwo artystyczne, wspierał rozwój rzemiosła i pomagał młodym twórcom zdobywać wykształcenie. W 1937 roku należał do współzałożycieli Instytutu Rzemieślniczego działającego przy wileńskiej Izbie Rzemieślniczej.²

Jednocześnie pozostawał czynnym malarzem. Od 1911 roku prezentował swoje prace na wystawach w Monachium, Mińsku, Warszawie, Wilnie i Poznaniu. W 1932 roku Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie zorganizowało jego wystawę indywidualną.²

TWÓRCZOŚĆ MALARSKA

Czesław Wierusz-Kowalski świadomie odszedł od realistycznego języka artystycznego ojca. W jego malarstwie większą rolę odgrywały kolor, światło, uproszczenie formy i dekoracyjny rytm kompozycji.

Przykładem dojrzałej twórczości jest obraz Kompozycja krajobrazowa (Szmaragdowe jezioro) z 1933 roku, znajdujący się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Dzieło pokazuje zainteresowanie artysty nowoczesnymi rozwiązaniami malarskimi i syntetycznym przedstawianiem krajobrazu.⁴

ŻYCIE RODZINNE

Pierwszą żoną Czesława była Helena Amelia z Wańkowiczów. Z tego małżeństwa pochodziła córka Jadwiga, nazywana w rodzinie Wisienką, urodzona 8 lutego 1918 roku w Warszawie.⁵

Po śmierci Heleny Czesław zawarł drugie małżeństwo z Anną, zwaną Hanną, z Serafińskich. Mieli dwie córki: Joannę Wierusz-Kowalską-Turowską, urodzoną 4 lipca 1930 roku w Wilnie, oraz Krystynę Wierusz-Kowalską, żyjącą w latach 1932–2001.¹

Rodzina Serafińskich związana była z Koryznówką w Nowym Wiśniczu oraz kręgiem rodzinnym Jana Matejki. Artystyczne tradycje obu rodzin znalazły kontynuację w osobie Joanny, która została malarką i konserwatorką dzieł sztuki.

LATA POWOJENNE

Druga wojna światowa zakończyła wileński okres życia Czesława. W 1945 roku zamieszkał w Gdańsku, gdzie zaangażował się w odbudowę życia kulturalnego. Uczestniczył w działaniach związanych z organizowaniem Muzeum Kaszubskiego im. Franciszka Tredera w Kartuzach, wspierał kulturę kaszubską, a w latach 1948–1956 prowadził wykłady dotyczące metod nauczania rysunku w szkołach Trójmiasta.²

W 1957 roku przeniósł się do Warszawy. Nadal malował, utrzymywał kontakty ze środowiskiem artystycznym i angażował się w sprawy kultury. Pod koniec życia ufundował dwa stypendia dla młodych artystów – kobiety i mężczyzny – wspierając kolejne pokolenie twórców.¹

Czesław Wierusz-Kowalski zmarł w 1984 roku w Warszawie, przeżywszy 102 lata. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w rodzinnym grobie Szymanowskich, którego pomnik zaprojektował rzeźbiarz Wacław Szymanowski.⁵

Pozostawił po sobie nie tylko obrazy, lecz także dorobek pedagogiczny i organizacyjny. Jego działalność w Wilnie, Gdańsku i Warszawie stanowi ważną część historii polskiego życia artystycznego XX wieku. Artystyczną tradycję rodziny kontynuowała jego córka Joanna, która po wyjeździe do Paryża stworzyła własny język malarski.

PRZYPISY

1. 1. Eliza Ptaszyńska, Trzy pokolenia Wieruszów-Kowalskich. Style, epoki, kraje, Muzealnictwo, nr 48, Warszawa 2007, s. 95–109.
2. 2. Axel Feuß, Wierusz-Kowalski, Czesław, Porta Polonica, biogram artysty dotyczący edukacji, działalności w Wilnie, służby wojskowej i pracy po 1945 roku.
3. 3. Muzeum Okręgowe w Suwałkach, materiały dotyczące portretu Czesława Wierusz-Kowalskiego namalowanego przez Olgę Boznańską w Paryżu w 1907 roku.
4. 4. Muzeum Narodowe w Warszawie, Kompozycja krajobrazowa (Szmaragdowe jezioro), 1933, olej na płótnie, 55 × 44,5 cm, nr inw. MPW 3029.
5. 5. Akt urodzenia Jadwigi Wierusz-Kowalskiej, Warszawa, parafia Zbawiciela, 5 marca 1918 roku; dokumentacja grobu rodziny Szymanowskich na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

HELENA AMELIA Z WAŃKOWICZÓW WIERUSZ-KOWALSKA

Pierwsza żona Czesława Wierusz-Kowalskiego, matka Jadwigi

Helena Amelia z Wańkowiczów Wierusz-Kowalska była pierwszą żoną Czesława Teofila Wierusz-Kowalskiego, malarza i organizatora życia artystycznego, syna Alfreda Wierusz-Kowalskiego. Jej historia związana jest z okresem pierwszej wojny światowej oraz początkiem wileńskiego etapu działalności męża.¹

MAŁŻEŃSTWO I RODZINA

Helena Amelia pochodziła z rodziny Wańkowiczów. Jej małżeństwo z Czesławem połączyło ją z rodziną Wierusz-Kowalskich, znaną przede wszystkim dzięki działalności artystycznej Alfreda oraz jego syna.

Czesław Wierusz-Kowalski był już wówczas wykształconym malarzem, mającym za sobą studia w Monachium i Paryżu. W 1916 roku osiadł w Wilnie, gdzie rozpoczął nowy etap działalności zawodowej i społecznej.¹

NARODZINY CÓRKI JADWIGI

Najważniejszym zachowanym dokumentem dotyczącym życia rodzinnego Heleny jest akt urodzenia jej córki Jadwigi Wierusz-Kowalskiej, nazywanej w rodzinie Wisienką.

Jadwiga urodziła się 8 lutego 1918 roku w Warszawie, w domu przy ulicy Litewskiej 3. Akt urodzenia sporządzono 5 marca 1918 roku w parafii Zbawiciela. W dokumencie jako rodzice zostali wymienieni Czesław Teofil Wierusz-Kowalski oraz Helena Amelia z Wańkowiczów.²

Zachowany akt jest szczególnie cennym świadectwem genealogicznym. Pozwala jednoznacznie ustalić imiona rodziców, datę i miejsce narodzin dziecka oraz związek Heleny z rodziną Wierusz-Kowalskich.

PAMIĘĆ O HELENIE

Helena Amelia zmarła przed zawarciem przez Czesława drugiego małżeństwa z Anną z Serafińskich. Dostępne materiały nie pozwalają jednoznacznie określić daty i miejsca jej śmierci.

Jej biografia pozostaje fragmentaryczna, ponieważ zachowane opracowania koncentrują się przede wszystkim na działalności artystycznej męża. Mimo to dokument narodzin córki Jadwigi pozwala przywrócić Helenie należne miejsce w historii rodziny.

Była przedstawicielką pokolenia, którego życie przypadło na niezwykle trudny okres pierwszej wojny światowej i przemian politycznych w Europie. Pozostaje ważnym ogniwem genealogii rodziny Wierusz-Kowalskich oraz matką Jadwigi, należącej do kolejnego pokolenia potomków Alfreda Wierusz-Kowalskiego.

PRZYPISY

1. 1. Eliza Ptaszyńska, Trzy pokolenia Wieruszów-Kowalskich. Style, epoki, kraje, Muzealnictwo, nr 48, Warszawa 2007, s. 95–109; informacje dotyczące życia rodzinnego Czesława Wierusz-Kowalskiego.
2. 2. Akt urodzenia Jadwigi Wierusz-Kowalskiej, Warszawa, parafia Zbawiciela, sporządzony 5 marca 1918 roku; narodziny 8 lutego 1918 roku przy ulicy Litewskiej.

ANNA (HANNA) Z SERAFIŃSKICH WIERUSZ-KOWALSKA

Druga żona Czesława Wierusz-Kowalskiego, matka Joanny i Krystyny

Anna, nazywana Hanną, z Serafińskich Wierusz-Kowalska była drugą żoną Czesława Teofila Wierusz-Kowalskiego, malarza, pedagoga i organizatora życia artystycznego. Pochodziła z rodziny Serafińskich, związanej z Koryznówką w Nowym Wiśniczu i kręgiem rodzinnym Jana Matejki. Jej życie związane było przede wszystkim z Wilnem, a następnie z powojennymi losami rodziny Wierusz-Kowalskich.¹

RODZINA SERAFIŃSKICH

Rodzina Serafińskich zajmuje szczególne miejsce w historii polskiej kultury dzięki związkom z Janem Matejką. Koryznówka w Nowym Wiśniczu, dawna siedziba Serafińskich, pozostaje jednym z miejsc przechowujących pamięć o wielkim malarzu historycznym.²

Anna wychowywała się zatem w kręgu rodzinnych tradycji związanych z polską sztuką i kulturą. Jej późniejsze małżeństwo z Czesławem Wierusz-Kowalskim połączyło dwa środowiska rodzinne, w których malarstwo odgrywało istotną rolę.

MAŁŻEŃSTWO Z CZESŁAWEM WIERUSZ-KOWALSKIM

Po śmierci swojej pierwszej żony, Heleny Amelii z Wańkowiczów, Czesław Wierusz-Kowalski zawarł drugie małżeństwo z Anną Serafińską.¹

Ich życie rodzinne związane było z Wilnem, gdzie Czesław prowadził intensywną działalność malarską, pedagogiczną i organizacyjną. Pracował na rzecz rozwoju szkolnictwa artystycznego, ochrony zabytków oraz instytucji kultury. Był współzałożycielem Wileńskiego Towarzystwa Artystów Plastyków i należał do najaktywniejszych organizatorów życia artystycznego miasta.³

Dom Wierusz-Kowalskich funkcjonował w otoczeniu polskiego środowiska kulturalnego Wilna. Sztuka była w nim obecna zarówno poprzez działalność zawodową Czesława, jak i rodzinne tradycje Wierusz-Kowalskich oraz Serafińskich.

CÓRKI JOANNA I KRYSTYNA

Z małżeństwa Anny i Czesława urodziły się dwie córki: Joanna Wierusz-Kowalska, urodzona 4 lipca 1930 roku w Wilnie, oraz Krystyna Wierusz-Kowalska, żyjąca w latach 1932–2001.¹

Joanna od najmłodszych lat dorastała w środowisku artystycznym. Jej dziadkiem był Alfred Wierusz-Kowalski, ojcem malarz Czesław, a poprzez rodzinę matki pozostawała związana również z tradycją Serafińskich i pamięcią o Janie Matejce.

W późniejszych latach Joanna wybrała własną drogę twórczą. Studiowała konserwację dzieł sztuki w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, a następnie zajmowała się malarstwem. W 1962 roku wyjechała do Paryża, gdzie rozwijała twórczość związaną z abstrakcją liryczną.⁴

WOJNA I POWOJENNE LOSY RODZINY

Druga wojna światowa przerwała życie rodziny w Wilnie. Zmiany granic i sytuacja polityczna po 1945 roku uniemożliwiły Wierusz-Kowalskim powrót do dawnego domu.

Rodzina zamieszkała w Gdańsku, gdzie Czesław podjął działalność na rzecz odbudowy życia kulturalnego i szkolnictwa artystycznego. Związał się także z inicjatywami dotyczącymi kultury kaszubskiej oraz organizacją muzealnictwa na Wybrzeżu.³

Dla Joanny powojenne lata były okresem edukacji i poszukiwania własnej drogi zawodowej. Początkowo interesowała się muzyką, jednak ostatecznie wybrała sztuki plastyczne, kontynuując artystyczną tradycję rodziny.⁴

MIEJSCE W HISTORII RODZINY

Anna z Serafińskich Wierusz-Kowalska zajmuje ważne miejsce w genealogii artystycznej gałęzi rodu. Poprzez swoje pochodzenie łączyła rodzinę Wierusz-Kowalskich z Serafińskimi, związanymi z Janem Matejką i Koryznówką w Nowym Wiśniczu.

Jej córka Joanna stała się przedstawicielką trzeciego pokolenia malarzy Wierusz-Kowalskich. Nie ograniczyła się jednak do kontynuowania stylu dziadka i ojca, lecz wypracowała własną drogę artystyczną, która zaprowadziła ją do Paryża.

Zachowane informacje o Annie pozwalają przypomnieć jej rolę w historii rodziny, której kolejne pokolenia uczestniczyły w życiu artystycznym Polski i Europy.

PRZYPISY

1. 1. Eliza Ptaszyńska, Trzy pokolenia Wieruszów-Kowalskich. Style, epoki, kraje, Muzealnictwo, nr 48, Warszawa 2007, s. 95–109.
2. 2. Muzeum Pamiątek po Janie Matejce Koryznówka w Nowym Wiśniczu, materiały dotyczące historii rodziny Serafińskich i związków rodzinnych Jana Matejki.
3. 3. Axel Feuß, Wierusz-Kowalski, Czesław, Porta Polonica, biogram artysty dotyczący jego działalności w Wilnie, Gdańsku i Warszawie.
4. 4. Eliza Ptaszyńska, Trzy pokolenia Wieruszów-Kowalskich. Style, epoki, kraje, Muzealnictwo, nr 48, Warszawa 2007, s. 95–109; informacje dotyczące Joanny Wierusz-Kowalskiej-Turowskiej i jej działalności artystycznej.