Joannna Turowska

JOANNA WIERUSZ-KOWALSKA-TUROWSKA (1930–2005)

Malarka, konserwatorka dzieł sztuki i przedstawicielka trzeciego pokolenia artystycznego rodu Wierusz-Kowalskich

Joanna Wierusz-Kowalska-Turowska należała do trzeciego pokolenia artystycznej rodziny Wierusz-Kowalskich. Była wnuczką Alfreda Wierusz-Kowalskiego, jednego z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej szkoły monachijskiej, oraz córką malarza Czesława Wierusz-Kowalskiego. Choć dorastała w rodzinie o silnych tradycjach artystycznych, świadomie wybrała własną drogę twórczą, prowadzącą od malarstwa przedstawiającego do abstrakcji lirycznej. Po wyjeździe do Paryża w 1962 roku rozwijała niezależną działalność malarską i konserwatorską, łącząc polskie doświadczenia artystyczne z inspiracjami płynącymi ze współczesnej sztuki francuskiej.¹

DZIECIŃSTWO I RODZINNE TRADYCJE

Joanna urodziła się 4 lipca 1930 roku w Wilnie jako córka Czesława Wierusz-Kowalskiego i Hanny z Serafińskich. Jej ojciec był malarzem, pedagogiem i jednym z najaktywniejszych organizatorów życia artystycznego międzywojennego Wilna. Matka pochodziła z rodziny Serafińskich, związanej z Koryznówką w Nowym Wiśniczu i kręgiem rodzinnym Jana Matejki.¹

Joanna dorastała zatem w otoczeniu kilku pokoleń tradycji malarskich. Jej dziadek Alfred zdobył międzynarodową sławę dzięki realistycznym scenom rodzajowym, przedstawieniom koni i zimowym pejzażom. Ojciec Czesław poszukiwał już innych środków wyrazu, zwracając się ku nowoczesnemu kolorowi, uproszczonej formie i bardziej kameralnym kompozycjom.

Dzieciństwo Joanny przypadło na ostatnie lata międzywojennego Wilna, ważnego ośrodka polskiej kultury, nauki i sztuki. Druga wojna światowa oraz powojenne zmiany granic sprawiły, że rodzina utraciła możliwość powrotu do dawnego domu. Po 1945 roku Wierusz-Kowalscy zamieszkali w Gdańsku, gdzie Czesław zaangażował się w odbudowę życia kulturalnego na Wybrzeżu.²

EDUKACJA I PIERWSZE DOŚWIADCZENIA ARTYSTYCZNE

Początkowo Joanna interesowała się muzyką i rozważała związanie z nią przyszłości zawodowej. Problemy zdrowotne zmusiły ją jednak do przerwania nauki muzycznej. Z czasem coraz wyraźniej kierowała swoje zainteresowania ku sztukom plastycznym.²

W 1950 roku wyjechała do Warszawy i rozpoczęła studia w Akademii Sztuk Pięknych. Do 1955 roku kształciła się na Wydziale Konserwacji Dzieł Sztuki, między innymi w pracowni profesora Bohdana Marconiego, jednego z najwybitniejszych polskich specjalistów w tej dziedzinie.

Wykształcenie konserwatorskie dało jej doskonałe przygotowanie warsztatowe. Poznała tradycyjne techniki malarskie, właściwości materiałów oraz metody ochrony i odnawiania obrazów. Równolegle rozwijała własną twórczość, stopniowo poszukując indywidualnego języka artystycznego.²

PARYŻ – NOWY ETAP ŻYCIA

W 1962 roku Joanna Wierusz-Kowalska wyjechała na stałe do Paryża. Miasto było wówczas jednym z najważniejszych europejskich ośrodków sztuki współczesnej, skupiającym artystów różnych narodowości i reprezentujących odmienne kierunki twórcze.

Na Montmartrze urządziła pracownię w kamienicy, w której mieszkał André Breton, jeden z głównych twórców surrealizmu. Otworzyła także własną pracownię konserwacji malarstwa. Praca zawodowa zapewniała jej niezależność finansową, dzięki czemu mogła rozwijać twórczość bez konieczności podporządkowywania jej wymaganiom galerii czy rynku sztuki.²

W Paryżu weszła w krąg polskiego środowiska artystycznego i literackiego. Utrzymywała kontakty między innymi z Janem Lebensteinem, Józefem Czapskim, Włodzimierzem Odojewskim i Andrzejem Doboszem. Poznała również przedstawicieli międzynarodowej awangardy, w tym André Bretona i Salvadora Dalego.³

W 1964 roku zatrudniła w swojej pracowni konserwatorskiej Arikę Madeyską, polską malarkę, która rozpoczynała wówczas życie we Francji. Pomogła jej w pierwszym okresie pobytu na emigracji, umożliwiając pracę zawodową i kontakt ze środowiskiem artystycznym.⁴

Z Paryżem Joanna związała również życie osobiste. Jej mężem był Jerzy Turowski. Ich syn Marek w późniejszych latach, wspólnie z ojcem, uczestniczył w zachowaniu i popularyzowaniu dorobku artystki.³

OD REALIZMU DO ABSTRAKCJI LIRYCZNEJ

Twórczość Joanny Wierusz-Kowalskiej-Turowskiej rozwijała się w kierunku coraz większej niezależności od przedstawiania rzeczywistości. Początkowo tworzyła obrazy figuratywne, jednak stopniowo zaczęła ograniczać rozpoznawalne formy, koncentrując się na kolorze, świetle i wzajemnych relacjach płaszczyzn.

Ostatecznie wypracowała własny język abstrakcji lirycznej, oparty na subtelnych zestawieniach barw, harmonii kompozycji i atmosferze skupienia. Jej obrazy nie opowiadały historii w sposób charakterystyczny dla malarstwa dziadka Alfreda. Były raczej próbą wyrażenia emocji, wspomnień i doświadczeń poprzez kolor.³

Szczególne znaczenie miało dla niej światło. W malarstwie Joanny pojawiały się świetliste przestrzenie, rozjaśnione płaszczyzny i przenikające się układy barwne. Kompozycje często wywoływały skojarzenia z krajobrazem, roślinnością lub odbiciami światła, choć nie przedstawiały ich dosłownie.

Inspiracji nadal dostarczała jej natura. Ważne pozostawały wspomnienia dzieciństwa na Wileńszczyźnie, światło północno-wschodnich krajobrazów, roślinność oraz doświadczenia podróży. Wszystkie te elementy przetwarzała na osobisty język malarski.³

NIEZALEŻNOŚĆ ARTYSTYCZNA

Joanna Wierusz-Kowalska-Turowska nie zabiegała o rozgłos za wszelką cenę. Choć znała wielu wybitnych przedstawicieli polskiego i francuskiego świata sztuki, zachowywała dystans wobec środowiskowych mód i oczekiwań rynku.

Niezależność finansowa, jaką dawała jej praca konserwatorki, pozwalała podejmować własne decyzje artystyczne. Mogła pracować we własnym tempie i rozwijać malarstwo zgodnie z osobistymi przekonaniami.²

Jej dorobek stanowi przykład twórczości, w której doświadczenie tradycyjnego warsztatu malarskiego zostało połączone z nowoczesną wrażliwością. Zainteresowanie strukturą obrazu, właściwościami pigmentów i oddziaływaniem światła wynikało zarówno z wykształcenia konserwatorskiego, jak i z poszukiwań artystycznych.

WYSTAWY I RECEPCJA TWÓRCZOŚCI

Malarstwo Joanny Wierusz-Kowalskiej-Turowskiej było prezentowane w Polsce i we Francji. Ważnym wydarzeniem była wystawa Joanna Wierusz. Obrazy nieznane, zorganizowana na przełomie stycznia i lutego 1997 roku w warszawskiej Galerii Kordegarda.¹

W katalogu tej wystawy Mariusz Hermansdorfer opublikował tekst Świetliste kręgi, poświęcony charakterowi jej twórczości. Zwracał uwagę na rolę światła, koloru i duchowego wymiaru obrazów, które wymykały się prostym klasyfikacjom stylistycznym.¹

Twórczość Joanny stała się również przedmiotem badań historyka sztuki Jana Wiktora Sienkiewicza. W artykule Francuskie światło, litewska ziemia. O malarstwie Joanny Wierusz-Kowalskiej-Turowskiej, opublikowanym w 2012 roku, przedstawił jej dorobek w kontekście polskiej sztuki emigracyjnej oraz doświadczeń wyniesionych z rodzinnego Wilna.³

Jej obrazy znalazły się także w zbiorach Muzeum Okręgowego w Suwałkach, instytucji szczególnie zasłużonej dla dokumentowania historii i twórczości kolejnych pokoleń rodziny Wierusz-Kowalskich.

DZIEDZICTWO TRZECH POKOLEŃ

Joanna Wierusz-Kowalska-Turowska zmarła w 2005 roku. Pozostawiła dorobek, który stanowi ważny przykład twórczości polskich artystów działających we Francji w drugiej połowie XX wieku.

Jej historia jest szczególnie interesująca na tle trzech pokoleń malarskich Wierusz-Kowalskich. Dziadek Alfred reprezentował realistyczne malarstwo szkoły monachijskiej, ojciec Czesław zwrócił się ku nowoczesnym rozwiązaniom kolorystycznym, natomiast Joanna odnalazła własną drogę w abstrakcji lirycznej.

Każde z tych pokoleń tworzyło w innych warunkach historycznych i artystycznych. Alfred zdobywał uznanie w Europie końca XIX wieku, Czesław uczestniczył w budowaniu instytucji kultury odrodzonej Polski, a Joanna rozwijała twórczość w międzynarodowym środowisku powojennego Paryża.

Mimo różnic stylistycznych ich działalność łączyły przywiązanie do malarstwa, szacunek dla warsztatu artystycznego oraz poszukiwanie indywidualnych środków wyrazu.

Joanna nie była jedynie wnuczką sławnego Alfreda. Stała się samodzielną artystką, której obrazy stanowią odrębny i rozpoznawalny rozdział w historii rodziny Wierusz-Kowalskich oraz polskiej sztuki emigracyjnej.

PRZYPISY

1. 1. Mariusz Hermansdorfer, Świetliste kręgi, w: Joanna Wierusz. Obrazy nieznane, katalog wystawy, Galeria Kordegarda, Warszawa, styczeń–luty 1997, s. 4–5; tekst opublikowany również w: Joanna Wierusz. Obrazy, Wrocław 2007, s. 5.
2. 2. Jan W. Sienkiewicz, Francuskie światło, litewska ziemia. O malarstwie Joanny Wierusz-Kowalskiej-Turowskiej, Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty, 2012, z. 1–2 (16–17), s. 176–177.
3. 3. Jan W. Sienkiewicz, Francuskie światło, litewska ziemia. O malarstwie Joanny Wierusz-Kowalskiej-Turowskiej, Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty, 2012, z. 1–2 (16–17), s. 175–182.
4. Tamże, s. 177. Informacje dotyczące zatrudnienia Ariki Madeyskiej w pracowni konserwatorskiej Joanny Wierusz-Kowalskiej w Paryżu w 1964 roku oraz kontaktów artystki z polskim środowiskiem emigracyjnym.