Teofil i Teofila z Siewierskich - rodzice Alfreda

TEOFIL JÓZEF WIERUSZ-KOWALSKI (1814–1889)

Prawnik, notariusz i ojciec Alfreda Wierusz-Kowalskiego

Teofil Józef Wierusz-Kowalski należał do przedstawicieli rodu, którzy swoją działalność zawodową związali z administracją i sądownictwem Królestwa Polskiego w XIX wieku. Był prawnikiem, rejentem i notariuszem, a także ojcem Alfreda Wierusz-Kowalskiego, jednego z najwybitniejszych polskich malarzy szkoły monachijskiej.¹

Pochodził z rodziny szlacheckiej pieczętującej się herbem Wieruszowa, której korzenie sięgały ziemi wieluńskiej. Urodził się w 1814 roku, w okresie poprzedzającym powstanie Królestwa Polskiego. Jego dorosłe życie przypadło na czasy zaborów, powstania listopadowego i styczniowego oraz przemian społecznych zachodzących w XIX-wiecznej Polsce.

ŻYCIE RODZINNE

Teofil Wierusz-Kowalski był dwukrotnie żonaty. W 1848 roku w parafii Chojne poślubił Teofilę Antoninę z Siewierskich herbu Ogończyk, urodzoną 10 kwietnia 1827 roku w Młodawinie, córkę Mateusza Siewierskiego i Joanny Katarzyny z Tymienieckich. Dla Teofila było to drugie małżeństwo.²

11 października 1849 roku w Suwałkach urodził się ich syn Alfred Jan Maksymilian Wierusz-Kowalski. Był pierwszym dzieckiem z drugiego małżeństwa Teofila. Rodzina powiększała się w następnych latach, a dom Wierusz-Kowalskich stał się miejscem wychowania licznego potomstwa.³

SUWAŁKI I DĘBSZCZYZNA

Przez wiele lat Teofil Wierusz-Kowalski był związany zawodowo z Suwałkami, gdzie pracował jako prawnik i notariusz. Rodzina zajmowała znaczącą pozycję w miejscowej społeczności i należała do dobrze sytuowanych mieszkańców miasta.¹

W 1856 roku jego żona Teofila nabyła kamienicę w Suwałkach, stając się jej właścicielką. Wierusz-Kowalscy posiadali również niewielki majątek Dębszczyzna w pobliżu Filipowa, dokąd wyjeżdżali w miesiącach letnich.⁴

Dzieciństwo Alfreda upływało zatem między miejskim domem w Suwałkach a wiejskim otoczeniem Dębszczyzny. Krajobraz północno-wschodniej Polski, rozległe pola, lasy, konie i codzienne życie mieszkańców wsi pozostawiły trwały ślad w jego wyobraźni. Po latach właśnie te motywy stały się podstawą twórczości malarskiej, która przyniosła mu europejską sławę.³

PRZENOSINY DO KALISZA

W 1865 roku Teofil Wierusz-Kowalski objął stanowisko notariusza w Kaliszu. Zmiana miejsca pracy oznaczała przeprowadzkę całej rodziny i zakończenie wieloletniego okresu jej pobytu w Suwałkach.⁵

Alfred miał wówczas szesnaście lat. W Kaliszu kontynuował naukę w gimnazjum klasycznym i rozwijał zainteresowania rysunkiem. Wkrótce rozpoczął edukację artystyczną, która zaprowadziła go do Warszawy, Drezna, Pragi i ostatecznie Monachium.³

Przeprowadzka do Kalisza stanowiła zatem ważny moment nie tylko w życiu zawodowym Teofila, lecz również w biografii jego najbardziej znanego syna.

RODZINNE DZIEDZICTWO

Teofil Józef Wierusz-Kowalski reprezentował pokolenie polskiej szlachty, które w warunkach zaborów łączyło tradycje rodzinne z wykształceniem i pracą zawodową. Jako prawnik i notariusz należał do środowiska urzędniczego i inteligenckiego Królestwa Polskiego.

Jego syn Alfred zdobył międzynarodową sławę jako malarz, a kolejne pokolenia Wierusz-Kowalskich kontynuowały rodzinne tradycje artystyczne. Wśród potomków znaleźli się między innymi malarz Czesław Wierusz-Kowalski i malarka Joanna Wierusz-Kowalska-Turowska.³

W zbiorach Muzeum Okręgowego w Suwałkach zachował się portret Teofila Wierusz-Kowalskiego, stanowiący cenną pamiątkę rodzinną. Wraz z portretem jego żony Teofili z Siewierskich przypomina o pokoleniu, w którego domu wychował się przyszły mistrz polskiego malarstwa.⁶

PRZYPISY

1. 1. Archiwum Państwowe w Suwałkach, zespół nr 255, Kancelaria Teofila Wierusz-Kowalskiego, notariusza w Suwałkach, 1839–1865.
2. 2. Materiały genealogiczne dotyczące rodziny Siewierskich herbu Ogończyk oraz małżeństwa Teofila Wierusz-Kowalskiego i Teofili Antoniny Siewierskiej, zawartego w 1848 roku w parafii Chojne.
3. 3. Eliza Ptaszyńska, Alfred Wierusz-Kowalski, wyd. 2, Olszanica: Wydawnictwo Bosz, 2021.
4. 4. DwuTygodnik Suwalski, nr 9, 2015, opracowanie dziejów suwalskiej kamienicy należącej do Teofili Wierusz-Kowalskiej.
5. 5. Archiwum Państwowe w Kaliszu, zespół nr 11/106/0, Notariusz Kowalski Teofil w Kaliszu, 1865–1876.
6. 6. Muzeum Okręgowe w Suwałkach, zbiory ikonograficzne dotyczące rodziny Alfreda Wierusz-Kowalskiego, portrety Teofila i Teofili Wierusz-Kowalskich.

TEOFILA ANTONINA Z SIEWIERSKICH WIERUSZ-KOWALSKA (UR. 1827)

Żona Teofila Wierusz-Kowalskiego i matka Alfreda

Teofila Antonina z Siewierskich Wierusz-Kowalska należała do pokolenia kobiet polskich rodzin ziemiańskich, których życie przypadło na okres zaborów i przemian społecznych XIX wieku. Była żoną Teofila Józefa Wierusz-Kowalskiego, prawnika i notariusza, oraz matką Alfreda Wierusz-Kowalskiego, jednego z najwybitniejszych polskich malarzy szkoły monachijskiej. Choć w opracowaniach historycznych jej postać pozostaje w cieniu sławnego syna, zachowane informacje genealogiczne, dokumenty dotyczące rodzinnych nieruchomości oraz portret pozwalają odtworzyć najważniejsze wydarzenia z jej życia.¹

POCHODZENIE I RODZINA

Teofila Antonina Siewierska urodziła się 10 kwietnia 1827 roku w Młodawinie, na ziemi sieradzkiej. Pochodziła z rodziny Siewierskich herbu Ogończyk. Była córką Mateusza Siewierskiego, właściciela dóbr Chojne i posesora dóbr złoczewskich, oraz Joanny Katarzyny z Tymienieckich herbu Zaremba.²

Wychowywała się w środowisku ziemiańskim, w którym istotną rolę odgrywały więzi rodzinne, tradycja szlachecka oraz zarządzanie majątkami ziemskimi. Rodziny Siewierskich i Tymienieckich należały do kręgu szlachty związanej z ziemią sieradzką.

W 1848 roku w parafii Chojne Teofila poślubiła Teofila Józefa Wierusz-Kowalskiego herbu Wieruszowa, urodzonego w 1814 roku. Dla jej męża było to drugie małżeństwo. Teofil był od niej starszy o około trzynaście lat i wykonywał zawód prawnika, a następnie rejenta i notariusza.²

ŻYCIE RODZINNE W SUWAŁKACH

Po ślubie Teofila związała swoje życie z Suwałkami, gdzie jej mąż prowadził działalność zawodową. Wierusz-Kowalscy należeli do dobrze sytuowanych rodzin miejscowego środowiska urzędniczego i ziemiańskiego.³

11 października 1849 roku w Suwałkach urodził się ich syn Alfred Jan Maksymilian Wierusz-Kowalski, późniejszy malarz, którego dzieła przyniosły mu międzynarodową sławę. Był pierwszym dzieckiem z drugiego małżeństwa Teofila. Rodzina powiększała się w kolejnych latach, a Teofila zajmowała się wychowaniem licznego potomstwa.¹

Dom Wierusz-Kowalskich był związany zarówno z życiem miejskim, jak i z wiejskim otoczeniem Suwalszczyzny. Rodzina posiadała niewielki majątek Dębszczyzna koło Filipowa, w którym spędzała letnie miesiące. Rozległe pola, lasy, piaszczyste drogi, konie i życie okolicznych mieszkańców tworzyły krajobraz dzieciństwa Alfreda.¹

Właśnie te obrazy polskiej prowincji powracały później w jego malarstwie. Choć przez większą część dorosłego życia mieszkał i pracował w Monachium, pejzaże oraz sceny zapamiętane z rodzinnych stron pozostały jednym z najważniejszych źródeł jego twórczości.

WŁAŚCICIELKA KAMIENICY W SUWAŁKACH

Istotnym świadectwem samodzielnej pozycji majątkowej Teofili jest historia rodzinnej kamienicy w Suwałkach. W 1856 roku nabyła ona połowę nieruchomości od wdowy po Fryderyku Katzke, natomiast drugą połowę uzyskała w wyniku licytacji przeprowadzonej po postępowaniu sądowym. W ten sposób została właścicielką całej posesji.⁴

Nabycie kamienicy stanowiło znaczącą inwestycję i potwierdzało stabilną pozycję materialną rodziny. Wierusz-Kowalscy mieszkali w niej do 1865 roku, kiedy przeprowadzili się do Kalisza. Teofila zachowała jednak prawo własności nieruchomości jeszcze przez kilka lat. Dopiero w 1873 roku sprzedała ją adwokatowi Aleksandrowi Szymańskiemu.⁴

Dokumenty dotyczące tej transakcji należą do najciekawszych świadectw jej życia. Pokazują Teofilę nie tylko jako żonę urzędnika i matkę przyszłego artysty, ale również jako osobę występującą samodzielnie w sprawach majątkowych.

PRZENOSINY DO KALISZA

W 1865 roku Teofil Józef Wierusz-Kowalski objął stanowisko notariusza w Kaliszu. Zmiana miejsca pracy męża spowodowała przeprowadzkę całej rodziny i zakończenie kilkunastoletniego okresu jej pobytu w Suwałkach.⁵

Alfred miał wówczas szesnaście lat. W Kaliszu kontynuował naukę w gimnazjum klasycznym i rozwijał talent rysunkowy pod kierunkiem Stanisława Barcikowskiego. Wcześniej pobierał również lekcje u Kazimierza Górnickiego. Zainteresowania artystyczne młodego Wierusz-Kowalskiego stopniowo przekształcały się w świadomy wybór przyszłego zawodu.¹

Kilka lat później Alfred rozpoczął naukę w warszawskiej Klasie Rysunkowej, następnie wyjechał do Drezna, Pragi i Monachium. Jego kariera rozwinęła się poza granicami kraju, jednak rodzinne strony i wspomnienia dzieciństwa pozostawały stale obecne w jego twórczości.

PORTRET TEOFILI

Jedną z najcenniejszych pamiątek związanych z Teofilą Wierusz-Kowalską jest jej portret zachowany w zbiorach Muzeum Okręgowego w Suwałkach. Wizerunek przedstawia kobietę w ciemnym stroju i niebieskim nakryciu głowy.⁶

Portret należy do materiałów ikonograficznych dokumentujących historię najbliższej rodziny Alfreda Wierusz-Kowalskiego. W zbiorach suwalskiego muzeum znajduje się również portret jej męża, Teofila Józefa Wierusz-Kowalskiego.

Oba wizerunki mają szczególną wartość, ponieważ pozwalają poznać wygląd rodziców artysty i stanowią materialny ślad rodzinnego środowiska, w którym spędził dzieciństwo. Są zarazem ważnym uzupełnieniem dokumentów genealogicznych i informacji zachowanych w opracowaniach dotyczących jego życia.

MIEJSCE W HISTORII RODZINY

Teofila Antonina z Siewierskich Wierusz-Kowalska łączyła dwie rodziny szlacheckie o wielopokoleniowych tradycjach: Siewierskich herbu Ogończyk i Wierusz-Kowalskich herbu Wieruszowa. Jej życie związane było przede wszystkim z Suwałkami i Kaliszem, miastami, które odegrały ważną rolę w dzieciństwie i młodości Alfreda.

Zachowane dokumenty dotyczące suwalskiej kamienicy, informacje genealogiczne oraz portret ukazują ją jako przedstawicielkę XIX-wiecznego ziemiaństwa, której historia wykracza poza sam fakt pokrewieństwa ze sławnym malarzem.

Jej postać pozostaje ważnym ogniwem historii rodziny Wierusz-Kowalskich. Dzięki zachowanym źródłom można przypomnieć kobietę, która wychowywała przyszłego mistrza szkoły monachijskiej i której życie stanowi część dziejów rodu w XIX wieku.

PRZYPISY

1. 1. Eliza Ptaszyńska, Alfred Wierusz-Kowalski, wyd. 2, Olszanica: Wydawnictwo Bosz, 2021.
2. 2. Opracowanie genealogiczne rodziny Siewierskich herbu Ogończyk, dane dotyczące Teofili Antoniny Siewierskiej, urodzonej 10 kwietnia 1827 roku w Młodawinie, córki Mateusza Siewierskiego i Joanny Katarzyny z Tymienieckich; informacja o małżeństwie z Teofilem Józefem Wierusz-Kowalskim w 1848 roku w parafii Chojne.
3. 3. Archiwum Państwowe w Suwałkach, zespół nr 255, Kancelaria Teofila Wierusz-Kowalskiego, notariusza w Suwałkach, 1839–1865.
4. 4. DwuTygodnik Suwalski, nr 9, 2015, opracowanie historii kamienicy należącej do Teofili Wierusz-Kowalskiej, obejmujące nabycie nieruchomości w 1856 roku i jej sprzedaż Aleksandrowi Szymańskiemu w 1873 roku.
5. 5. Archiwum Państwowe w Kaliszu, zespół nr 11/106/0, Notariusz Kowalski Teofil w Kaliszu, 1865–1876.
6. 6. Muzeum Okręgowe w Suwałkach, zbiory ikonograficzne dotyczące rodziny Alfreda Wierusz-Kowalskiego, portrety Teofili z Siewierskich i Teofila Józefa Wierusz-Kowalskich.