Maria "Tapta"

MARIA IRENA TAPTA WIERUSZ-KOWALSKA (1926–1997)

Uczestniczka powstania warszawskiego, artystka światowego formatu i pionierka miękkiej rzeźby

Maria Irena Boyé, znana później jako Maria Wierusz-Kowalska, a w świecie sztuki pod pseudonimem Tapta, należała do najbardziej oryginalnych przedstawicielek europejskiej awangardy drugiej połowy XX wieku. Jej życie łączyło dramatyczne doświadczenia okupacji niemieckiej, działalności konspiracyjnej i powstania warszawskiego z emigracją, pobytem w Afryce oraz międzynarodową karierą artystyczną. Zasłynęła jako pionierka miękkiej rzeźby, tworząc monumentalne kompozycje z włókien, sznurów, lin oraz materiałów przemysłowych.¹

Z rodziną Wierusz-Kowalskich związała się poprzez małżeństwo z Krzysztofem Andrzejem Wierusz-Kowalskim. Jej biografia stanowi osobny, niezwykle interesujący rozdział w historii rodu, którego przedstawiciele przez kolejne pokolenia zajmowali ważne miejsce w polskiej i europejskiej sztuce.

DZIECIŃSTWO I RODZINA BOYÉ

Maria urodziła się 7 kwietnia 1926 roku w Kościanie jako najmłodsza z trzech córek Władysława Boyé i Anny z Rząśnickich. Ojciec, urodzony w 1894 roku warszawiak, kierował kościańską cukrownią, natomiast matka przyszła na świat w 1895 roku na terenie Rosji. Starszymi siostrami Marii były Krystyna i Anna. Rodzina uczestniczyła w życiu społecznym i kulturalnym Kościana.²

Od dzieciństwa Marię nazywano Taptą. Rodzinny przydomek towarzyszył jej przez całe życie i ostatecznie stał się pseudonimem artystycznym, pod którym zdobyła międzynarodową sławę.

Krótko przed wybuchem II wojny światowej rodzina Boyé przeniosła się do Warszawy. Maria kontynuowała tam naukę, a podczas okupacji niemieckiej uczęszczała na tajne komplety i zdała maturę. Równocześnie zaangażowała się w konspiracyjną działalność harcerską, kierując tajną 77. Warszawską Żeńską Drużyną Harcerską.²

POWSTANIE WARSZAWSKIE

W sierpniu 1944 roku osiemnastoletnia Maria wzięła udział w powstaniu warszawskim. Służyła w Sanitariacie Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej, w batalionie Zaremba-Piorun. Pracowała jako sanitariuszka w szpitalu polowym przy ulicy Wilczej 61, urządzonym w mieszkaniu udostępnionym przez jej rodziców.²

Wraz z harcerkami opiekowała się rannymi, przenosiła meldunki i paczki, zdobywała żywność oraz pomagała w przygotowywaniu posiłków. Praca w prowizorycznym szpitalu odbywała się w niezwykle trudnych warunkach, przy narastających brakach lekarstw, środków opatrunkowych i żywności.

Po upadku powstania Maria dostała się do niemieckiej niewoli. Otrzymała numer jeniecki 298859 i do końca wojny przebywała w Stalagu IV B Zeithain.²

Doświadczenia okupacji, powstania i niewoli pozostawiły trwały ślad w jej życiu. W późniejszych latach rzadko powracała do wojennych wspomnień, koncentrując się na działalności artystycznej i budowaniu nowego życia poza Polską.

KRZYSZTOF ANDRZEJ WIERUSZ-KOWALSKI – MĄŻ TAPTY

Podczas działalności konspiracyjnej Maria poznała Krzysztofa Andrzeja Wierusz-Kowalskiego, swojego przyszłego męża.

Krzysztof, urodzony według danych genealogicznych w 1922 roku, pochodził z rodziny Wierusz-Kowalskich o wielopokoleniowych tradycjach artystycznych. W opracowaniach biograficznych Tapty określany jest jako wnuk Alfreda Wierusz-Kowalskiego, wybitnego malarza szkoły monachijskiej. Dokładne powiązanie genealogiczne z poszczególnymi członkami rodziny wymaga jednak potwierdzenia dokumentami.³

Podczas okupacji Krzysztof działał w konspiracji harcerskiej. W czasie powstania warszawskiego uczestniczył w pracach Harcerskiej Poczty Polowej, należąc do zespołu zajmującego się kontrolą treści przesyłanej korespondencji. Jego zadaniem było między innymi zapobieganie ujawnianiu informacji wojskowych, które mogłyby zagrozić bezpieczeństwu powstańców.³

W działalności poczty uczestniczyły także matki dwóch znanych harcerzy: Floriana Marciniaka, pierwszego naczelnika Szarych Szeregów, oraz Jana Bytnara, jednego z bohaterów Kamieni na szaniec.

Maria i Krzysztof należeli zatem do tego samego pokolenia młodych Polaków, których dorastanie zostało przerwane przez wojnę. Łączyły ich konspiracyjne doświadczenia, działalność harcerska i udział w powstaniu warszawskim. W tych dramatycznych okolicznościach rozpoczęła się ich wspólna historia.³

MAŁŻEŃSTWO I EMIGRACJA

Maria Boyé i Krzysztof Andrzej Wierusz-Kowalski pobrali się w 1945 roku. Po zakończeniu wojny zdecydowali się opuścić Polskę. Początkowo przebywali w Londynie, a następnie osiedlili się w Belgii.⁴

Dla Marii małżeństwo oznaczało wejście do rodziny Wierusz-Kowalskich, znanej przede wszystkim dzięki twórczości Alfreda Wierusz-Kowalskiego oraz działalności artystycznej kolejnych pokoleń. Nazwisko, pod którym stała się później rozpoznawalna w świecie sztuki, przyjęła po mężu.

W Brukseli Maria rozpoczęła studia w École Nationale Supérieure des Arts Visuels de La Cambre, jednej z najważniejszych belgijskich uczelni artystycznych. Kształciła się w dziedzinie tkactwa i sztuk wizualnych, zdobywając wiedzę o konstrukcji tkanin, właściwościach włókien oraz technikach tworzenia kompozycji tekstylnych. Dyplom uzyskała w 1949 roku.⁵

Studia stanowiły początek jej samodzielnej drogi artystycznej. Zamiast ograniczać się do tradycyjnego tkactwa dekoracyjnego, zaczęła interesować się przestrzennymi możliwościami materiału, jego elastycznością i zachowaniem pod wpływem napięcia.

DZIESIĘĆ LAT W AFRYCE

Krzysztof Wierusz-Kowalski był z zawodu inżynierem. W 1950 roku otrzymał kontrakt zawodowy w Kongu Belgijskim, dokąd wyjechał wraz z żoną. Małżonkowie spędzili w Afryce dziesięć lat, do 1960 roku.³

Pobyt ten okazał się przełomowy dla przyszłej twórczości Tapty. Zetknęła się z afrykańskimi tradycjami tkackimi, plecionkarstwem oraz technikami wykorzystywania naturalnych włókien. Szczególnie interesowały ją konstrukcje splotów, sposoby łączenia materiałów oraz możliwości budowania z nich form przestrzennych.⁵

Afrykańskie doświadczenia pozwoliły jej spojrzeć na tkaninę w zupełnie nowy sposób. Przestała traktować ją wyłącznie jako płaską powierzchnię dekoracyjną, dostrzegając możliwość tworzenia struktur, które mogły swobodnie zwisać, skręcać się, rozciągać i zmieniać kształt.

Dziesięcioletni pobyt w Kongu był zatem nie tylko ważnym etapem życia małżeńskiego Marii i Krzysztofa, lecz również okresem, w którym kształtowały się podstawy przyszłej kariery artystycznej Tapty.

RODZINA W BELGII

Po powrocie z Afryki w 1960 roku Maria i Krzysztof ponownie zamieszkali w Belgii. Bruksela stała się ich głównym miejscem życia oraz ośrodkiem działalności artystycznej Tapty.

W dostępnych internetowych zestawieniach genealogicznych pojawiają się informacje o dwóch córkach małżonków: Annie Jolancie Wierusz-Kowalskiej (1951–1951) oraz Ewie Hannie Wierusz-Kowalskiej (1955–1975). Dane te nie zostały jednak potwierdzone dokumentami metrykalnymi i należy traktować je jako wymagające dalszej weryfikacji.⁶

Prywatne życie Marii i Krzysztofa pozostaje znacznie słabiej udokumentowane niż działalność artystyczna Tapty. Zachowane opracowania muzealne, katalogi i artykuły koncentrują się przede wszystkim na jej twórczości, działalności pedagogicznej oraz eksperymentach z nowymi materiałami.

NARODZINY MIĘKKIEJ RZEŹBY

Po powrocie do Brukseli Tapta rozpoczęła intensywne eksperymenty z włóknami, sznurami i linami. W latach sześćdziesiątych stopniowo odchodziła od tradycyjnego gobelinu, tworząc coraz większe kompozycje przestrzenne.

Swoje prace określała francuskim terminem sculpture souple, oznaczającym miękką rzeźbę. Były to elastyczne struktury, które zwisały, rozciągały się i zmieniały kształt pod wpływem własnego ciężaru oraz napięcia materiału.⁵

W przeciwieństwie do klasycznej rzeźby, wykonywanej z kamienia, drewna czy brązu, dzieła Tapty pozostawały podatne na ruch i oddziaływanie otaczającej przestrzeni. Widz mógł oglądać je z różnych stron, obserwując zmieniające się układy form, światła i cieni.

Tego rodzaju eksperymenty wpisywały się w szersze przemiany sztuki europejskiej lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, kiedy artyści zaczęli przekraczać tradycyjne granice pomiędzy malarstwem, rzeźbą, tkaniną i instalacją.

OD TKANINY DO NEOPRENU

Na początku lat osiemdziesiątych Tapta dokonała kolejnego przełomu w swojej twórczości. Zaczęła wykorzystywać materiały przemysłowe, przede wszystkim czarny neopren, elastyczną gumę umożliwiającą konstruowanie monumentalnych form.⁷

Nowy materiał pozwalał uzyskać bardziej zdecydowane, surowe kompozycje. Artystka nadal badała zależności pomiędzy elastycznością, napięciem, ciężarem i przestrzenią, lecz jej dzieła coraz wyraźniej zbliżały się do rzeźby monumentalnej.

Jedną z najważniejszych realizacji tego okresu były Voûtes flexibles, przygotowane w latach 1983–1985 dla stacji metra Veeweyde w Brukseli. Monumentalna kompozycja została bezpośrednio wpisana w architekturę przestrzeni publicznej.⁷

W późniejszych latach artystka sięgała również po beton, metal, wodę i światło. Od początku lat dziewięćdziesiątych coraz większą rolę w jej realizacjach odgrywało oświetlenie, tworzące kontrast pomiędzy ciężarem materialnych konstrukcji a niematerialnością światła.

ARTYSTKA I PEDAGOG

Równolegle z własną działalnością twórczą Tapta rozwijała karierę pedagogiczną. W 1975 roku objęła pracownię gobelinu w brukselskiej uczelni La Cambre. Kierowała nią do 1990 roku, stopniowo przekształcając tradycyjne nauczanie tkactwa w nowoczesną edukację opartą na eksperymentowaniu z materiałem i przestrzenią.⁵

Zachęcała studentów do samodzielnego poszukiwania rozwiązań artystycznych, odrzucania utartych schematów oraz przekraczania granic pomiędzy różnymi dziedzinami sztuki.

Wśród artystek związanych z jej działalnością pedagogiczną znalazły się Ann Veronica Janssens, Monica Droste i Marie-Jo Lafontaine.

Wpływ Tapty na europejską sztukę współczesną wykraczał zatem daleko poza jej własny dorobek. Pozostawiła po sobie również nowy sposób myślenia o nauczaniu sztuki, w którym podstawową rolę odgrywały eksperyment, swoboda twórcza i poznawanie właściwości materiałów.

ZWIĄZEK Z ARTYSTYCZNĄ TRADYCJĄ WIERUSZ-KOWALSKICH

Maria Tapta Wierusz-Kowalska zajmuje szczególne miejsce w historii artystycznej rodziny Wierusz-Kowalskich. Choć weszła do rodu poprzez małżeństwo, jej własna twórczość stanowi ważny i całkowicie odrębny rozdział rodzinnego dziedzictwa.

Alfred Wierusz-Kowalski reprezentował dziewiętnastowieczne malarstwo realistyczne, zdobywając sławę dzięki scenom rodzajowym, zaprzęgom konnym i zimowym pejzażom. Jego syn Czesław poszukiwał bardziej nowoczesnych rozwiązań kolorystycznych, a wnuczka Joanna Wierusz-Kowalska-Turowska rozwijała we Francji twórczość związaną z abstrakcją liryczną.

Tapta reprezentowała jeszcze inny kierunek. Zamiast tradycyjnego malarstwa wybrała eksperymenty z tkaniną, włóknem i materiałami przemysłowymi. Jej miękkie rzeźby oraz monumentalne kompozycje z neoprenu należały do nowatorskich osiągnięć europejskiej sztuki drugiej połowy XX wieku.⁵

Jej kariera pokazuje zarazem, jak różnorodne drogi twórcze podejmowały osoby związane z rodziną Wierusz-Kowalskich. Choć należały do różnych pokoleń i działały w odmiennych środowiskach, wspólnym elementem ich biografii pozostawało poszukiwanie własnego języka artystycznego.

OSTATNIE LATA I DZIEDZICTWO

Maria Tapta Wierusz-Kowalska zmarła nagle 27 grudnia 1997 roku w Brukseli. W tym samym roku jej twórczość prezentowano w warszawskiej Zachęcie.⁵

Przez wiele lat pozostawała w Polsce znacznie mniej znana niż w Belgii, gdzie jej dorobek zajmował ważne miejsce w historii sztuki współczesnej. Dopiero kolejne wystawy, publikacje i badania historyków sztuki zaczęły przywracać jej twórczość polskiej publiczności.

W latach 2021–2022 Fundacja Arton prezentowała jej prace w Warszawie. Ważnym wydarzeniem była również wystawa Tapta: Flexible Forms w Muzeum Susch, pozwalająca spojrzeć na ewolucję jej twórczości od wczesnych eksperymentów tkackich po monumentalne kompozycje przestrzenne.⁷

Jej życie stanowi wyjątkowy rozdział historii rodziny Wierusz-Kowalskich. Od powstańczej Warszawy, przez powojenną emigrację, Brukselę i dziesięcioletni pobyt w Afryce, aż po międzynarodowe środowisko sztuki współczesnej – jej biografia była historią nieustannego przekraczania granic.

Tapta udowodniła, że włókno, lina czy guma mogą stać się pełnoprawnym materiałem monumentalnej rzeźby. Dzięki temu zajmuje trwałe miejsce w historii europejskiej awangardy drugiej połowy XX wieku.

PRZYPISY

1. Liesbeth Decan, Agnieszka Sosnowska (red.), Tapta: Flexible Forms, Muzeum Susch, 2024; opracowanie biografii i działalności artystycznej Marii Ireny Boyé Wierusz-Kowalskiej.
2. Ścieżki życia Tapty, Wiadomości Kościańskie, nr 41, październik–grudzień 2022; informacje biograficzne dotyczące rodziny Boyé, dzieciństwa Marii, działalności konspiracyjnej, udziału w powstaniu warszawskim i niewoli niemieckiej.
3. Teresa Masłowska, materiały biograficzne dotyczące Marii Tapty Wierusz-Kowalskiej, Panteon Wielkopolanek, Wielkopolski Urząd Wojewódzki w Poznaniu; informacje dotyczące Krzysztofa Wierusz-Kowalskiego, jego działalności w Harcerskiej Poczcie Polowej, małżeństwa z Marią oraz powojennej emigracji. Por. VAi Archiefhub, Vlaams Architectuurinstituut, biogram Marii Wierusz-Kowalskiej.
4. Biographie Nationale, Académie royale des Sciences, des Lettres et des Beaux-Arts de Belgique, biogram Tapty; informacje dotyczące małżeństwa Marii Ireny Boyé z Krzysztofem Andrzejem Wierusz-Kowalskim w 1945 roku.
5. Muzeum Susch, Tapta: Flexible Forms, materiały wystawowe i badawcze opracowane we współpracy z LUCA School of Arts; informacje dotyczące studiów w La Cambre, pobytu w Kongu Belgijskim, rozwoju twórczości i działalności pedagogicznej.
6. Ancestry, publiczne drzewo genealogiczne Maria (Tapta) Boye, dane dotyczące Krzysztofa Wierusz-Kowalskiego (1922–1995), Anny Jolanty Wierusz-Kowalskiej (1951–1951) oraz Ewy Hanny Wierusz-Kowalskiej (1955–1975); informacje wymagające potwierdzenia na podstawie dokumentów metrykalnych.
7. Fundacja Arton, materiały badawcze i wystawowe dotyczące Marii Tapty Wierusz-Kowalskiej, w tym wystawy z lat 2021–2022; Muzeum Susch, Tapta: Flexible Forms, dokumentacja rozwoju twórczości od miękkiej rzeźby do realizacji z neoprenu i materiałów przemysłowych.